Ang Debate ng mga Pilosopo at si Pedro

Ni Ed M. Villegas

Sabi ni pilosopong Plato ang mundo ay di totoo
Balik naman ng kanyang estudyante na si Aristoteles ito ay mali
Dahil ang halaman ay tunay na halaman at ang bato ay bato
Oo nga, wika ni Epicurus, na kay Aristoteles kumampi
At diin pa nito walang ibang realidad kundi materyal na bagay
Pasok naman ni Descartes, ang batayan ng totoo ay kamalayan ko
At ang Diyos at materyal na bagay ay mapapatunayan nito
Hoy, hoy, teka, teka, singit ni Spinoza,ako at Diyos ay iisa
At dagdag pa ni Leibniz ang lahat na nangyayari ay perpekto
Biglang nagsalita si Bertrand Russell, kayong lahat ay sira ang ulo
Walang diyos, walang perpekto, at ang lahat ay nararanasan lamang ng sensa ng tao
Mali, sabi ni Wittgenstein, dating estudyante at alagad ni Bertrand,
Dahil ang diyos at pagiging perpekto ay may sariling kahulugahan sa mga karaniwang mamamayan
At huwag basta na lang babaliwalain ang kanilang mga katuwiran
Kaya, pasok ni Derida, walang makakaalam kung mayroon bang katotohanan.

Ano ba ito, sabi ni Pedro, na nakikinig sa mga pilosopo
Lalo pa ako sa kanilang sinasabi ay nalilito
Makauwi na nga sa aking pamilya at makapagpahinga
Dahil bukas dadalo pa ako sa isang malaking welga.

Pang-aagaw sa Gunita: Ilang tala hinggil sa 34th Escalante Massacre Commemoration

ni Rogene A. Gonzales

Salamat sa Sama-samang Artista para sa Kilusang Agraryo (SAKA), Unyon ng mga Manggagawa sa Agrikultura (UMA), at Defend Negros #StopTheKillings Network, nagkaroon ako ng pagkakataong makibahagi sa 34th Escalante Massacre Commemoration (EscaM) sa Negros Occidental noong Setyembre 18-21. Matinding militarisasyon ang kinakaharap ng isla matapos tinatayang labing-isang batalyon ng Armed Forces of the Philippines (AFP) ang ipinakat doon ng Malacañang sa pinabangong kampanya na Executive Order 72 o “Whole of Nation Approach.” Bago ito, inilabas din ang mga direktibang Synchronized Enhanced Managing of Police Operations (SEMPO) 1 at SEMPO 2, at ang Memorandum Order (MO) 32 o Oplan Sauron na itinuturong dahilan sa pag-akyat ng bilang ng sibilyang pinaslang sa lugar sa katwirang “War on Drugs.”

Karamihan sa 87 na pinatay tokhang-style ng estado ay mga aktibista at miyembro ng mga progresibong grupo. Kabilang na sa mga naging biktima sina Benjamin Ramos, human rights lawyer na aktibong tumutulong sa mga land dispute case, at Bernardino “Toto” Patigas, city councilor ng Escalante at miyembro ng Bayan Muna at  North Negros Alliance of Human Rights Advocates (NNAHRA). Sunod-sunod ang masaker ng mga magbubukid sa Negros gaya ng Sagay 9 at Negros 14, pawang mga koordinadong death squads ang itinuturong salarin ng mga nakasaksi. Pinakamasaklap na sa mga balita ang pagkakapatay sa isang taong gulang na sanggol dahil sa indiscriminate firing ng mga pulis at militar noong July 25, 2019 sa bayan ng Sta. Catalina.

Bandang 3:30 p.m. ng Setyembre 18 sinalubong kami ng balita na tinamnan ng mga armas ang jeep ng Mobile Propaganda Team ng Teatro Obrero at NFSW na abala sa pag-iimbita sa mga bayan-bayan para sa 34th EscaM.

***

Tatlong oras ang inabot ng biyahe patungong Escalante mula Bacolod lulan ng ordinary bus. Ang pag-aakala kong saglit na bakasyon ay napalitan agad ng takot at pangamba pagkarating doon. Ilang minuto bago makatapak sa tutuluyang opisina ng National Federation of Sugar Workers (NFSW) ay iligal na inaresto at ikinulong ang walong indibidwal na aktibo sa paghahanda para sa 34th EscaM. Sa pangunguna ng 79th Infantry Batallion ng Philippine Army at Philippine National Police, tinaniman ng gawa-gawang kasong illegal possession of firearms and explosives ang tinaguriang Escalante 8—apat dito ay kabataang miyembro ng Teatro Obrero na sina Kenneth Serondo, Carlo Apurado, Rolly Hernando, at Reynaldo Saura; tatlong miyembro ng NFSW na sina Leon Charita, Joel Guillero, at Benvenido Ducay; kasama si Aiza Orbesa ng KADAMAY-Negros.

Noong Setyembre 20, 1985 naganap ang Escalante Massacre na nag-ambag sa nalikhang pampublikong disgusto sa diktadura ni Ferdinand Marcos hanggang sa kanyang ganap na ouster noong Pebrero 1986. Ang tatlong araw na welgang bayan sa Northern Negros na nilahukan ng libo-libo laban sa Batas Militar at lumalalang pyudal na pagsasamantala sa isla ay sinagot ng estado ng pagpapaulan ng mga bala gamit ang grupong para-militar na kumitil sa 21 sibilyan, karamihan ay mga magbubukid, kabilang ang mga kabataang-magbubukid at kabataan-estudyante. Mula noon, ginugunita ng mga mamamayan ng Escalante ang anibersaryo ng malagim na trahedyang sumapit sa kanilang mga kababayan: taon-taon naglulunsad ng martsa at programa sa plaza na kinaroroonan ng isang rebulto ng tatlong nakakuyom na mga kamao at nagsisilbing palatandaan ng massacre site. Taon-taon ding itinatanghal ng Teatro Obrero ang reenactment ng masaker upang ipaalala ang tunay na diwa ng pagsingil ng hustisya at ang pagkakaugat ng dugo sa nagpapatuloy na laban para sa lupa.

Isang insulto kung gayon ang fabricated charges na isinampa ng AFP sa Escalante 8 na higit isang buwan nang nakakulong sa Escalante Police Station. Bago nangyari ang iligal na pag-aresto, napabalitang nagbahay-bahay ang mga sundalo at lantarang nire-red tag ang Teatro Obrero na supporter umano ng New People’s Army (NPA) at upang mag-imbita sa isasagawa nilang “Northern Negros Peace Summit” katuwang ang lokal na sangay ng Department of Education sa kaparehong petsa ng 34th EscaM: Setyembre 17–20. Sa loob ng kanilang programa ay inimbitahan ang mga batikang artista at musikero, ang ilan ay progresibo pa nga ang postura. Namataan din ang kilalang aktres na asawa ng kongresista sa Negros Occidental, nakikilahok sa aktibidad. Kinopya ng summit ang mga bahagi ng EscaM na naglalayong ipaalala ang karahasan at pananagutan ng estado gaya ng reenactment ng nangyari sa trahedya subalit nilalayon ng aktibidad ay pawang historical revisionism. Sa dulo ng summit ay nakatakda pang maglabas ng mga “Statement of Apology” mula sa Local Government Unit (LGU), AFP, PNP at “rebel returnee.” Ayon sa mga grupong nag-oorganisa ng tunay na EscaM, natatangi ang commemoration ngayong taon dahil sa kawalan ng suporta ng LGU, kasabay ang pagtindi ng klima ng pampulitikang panunupil dulot ng MO 32.

Ang Northern Negros Peace Summit ang ipinantapat ng LGU sa 34th EscaM, kapansin-pansin na ginawa itong piyestang pang-deodorize sa reputasyon ng AFP-PNP.

***

Matapos ang ibinigay naming workshop para sa pagsusulat at pagpipinta para sa mga kabataan, nakatanggap ang halos lahat ng nasa opisina ng text blast mula sa isang ‘di kilalang numero ngunit nakapangalan bilang “MalacaNang.” Mahaba ang mensahe na nagpapaliwanag hinggil sa kawalang-saysay umano ng pakikibaka ng mga magbubukid. Sinasabi nito na sa halip na manindigan para sa libreng pamamahagi ng lupa ay magbayad na lamang upang makuha nila ang Certificate of Land Ownership o CLOA. Ang pinaka-mapanganib sa mga detalyeng ipinapakalat: binabansagan ang Teatro Obrero bilang tumutulong sa mga NPA. “May pag-asa pa, kung gusto ninyo na magbago sa inyong buhay, mabibigyan kayo ng pagkakataon sa mga programa ng gobyerno. Itext lang ang number na ito…” pagtatapos ng mensahe. Pinayuhan kaming huwag nang lumabas ng opisina noong hapong iyon dahil namataan ang maraming sundalo na nakapuwesto sa mga kanto.

Sa press release ng 3rd Infantry Division at 303rd Infantry Brigade, 2,510 na mga dating rebelde ang sumuko umano sa peace summit. Pinabulaanan ito ng mga taong-simbahan sa pangunguna nina Carmelite priest Fr. Gilbert Billena at Religious Brothers Tagoy Jakosalem at Simon Peter Jardinico sa pagsasabing “distortion of historical truths” ang ginagawa ng mga pulis at militar sa Escalante. Anila, peke ang iprinesenta sa media na mga surrenderee, at ang katotohanan, sila ay mga “law-abiding citizens or hacienda workers; pressured to claim as NPA members or supporters. And for publicity purposes in favor of the government.” Ipinapanawagan din ng mga pari ang kagyat na pagre-resume ng peace talks upang mabunot ang ugat ng armadong tunggalian sa bansa, at matigil ang militarisasyong nagpapalikas sa mga rural na residente at pumapatay sa mga lider at miyembro ng people’s organizations.

Ramdam ang tensiyon sa opisina ng NFSW, lalo na sa mga nanay na sumusuporta sa pagtatanghal ng kanilang anak sa EscaM. Si Nanay Ester, ina ni Carlo Apurado na isa sa Escalante 8, ilang beses na ring nagpapabalik-balik para maki-update. Malungkot at tulala siya palagi dahil sa nangyari. “Hindi nila alam ang pakiramdam ng isang ina,” sabi niya minsan, habang nangingilid ang luha sa kanyang pisngi. Matinding bagabag ang nararanasan ng mga komunidad mula noong nagkaroon ng malawakang militarisasyon sa Negros. Tila lalong dumidilim ang gabi dahil sa mga nakaumang na baril.


Paghahasik ng malisya sa 34th EscaM ang pakay ng textblast mula sa isang “MalacaNang” hinggil sa layunin ng Teatro Obrero at ilang paglilinaw umano sa pakikibaka para sa lupa. Binanggit din ang “MKLRP” sa mensahe.

Dahil sa panganib na nilikha ng insidente ng pagtanim-armas, napagpasyahang iatras ang torch parade na ilulunsad dapat sa massacre site sa bisperas ng EscaM. Sa kabila nito, itinuloy ang cultural night sa harap ng opisina. Naging abala ang lahat sa paghahanda. Ang garahe ng tricycle ay nilatagan ng tarpaulin at mural na nagsilbing pansamantalang entablado. Ang mga kabataan ng Teatro Obrero at Teatro Bungkal ay nagsuot na ng kanilang costume at nag-praktis ng kanilang itatanghal. Ang iba naman ay nakatutok sa pagtatapos ng ipinipintang mural. May nakatoka na rin sa soundsystem at sa pagsabit ng mga streamers at flags. Sa kabila ng panganib at intimidasyon ng militar ay di nagpagapi sa takot ang lahat.

Naging marubdob ang pagtatanghal ng mga miyembro ng Teatro Obrero at Teatro Bungkal. Sa kanilang mga dulang-iglap sa saliw ng mga makabayang tugtugin, isinalaysay nila ang naranasang pang-aapi ng mga magbubukid ng Negros kabilang na ang iba pang masaker na naganap. Sayang lamang at di ito nasaksihan ng kalakhang mamamayan ng Escalante dahil sa panggigipit ng estado. Lumabas kami ng gate ng opisina at humanay, nagsindi ng mga kandila at naglunsad ng maikling martsa, inalayan ng awit at dasal ang mga naging biktima ng Escalante massacre at ang marami pang pinatay dahil sa pasistang paghahari ng rehimeng Duterte.

Di nagpatinag sa banta ng harassment mula sa pagdagsa ng mga militar sa Escalante, itinuloy ang cultural night sa pangunguna ng NFSW at Teatro Obrero.

Nakadalawang sigarilyo na ngunit di pa rin naaapula ang kaba ko sa maaaring kahinatnan ng araw. Di ako nakatulog nang maayos dahil sa pag-aalala sa sitwasyon. Bandang hatinggabi, naririnig ko ang tawag sa telepono para sa patuloy na paghahanap ng abogado para sa Escalante 8. Hatinggabi sila dinala sa Bacolod para sa preliminary inquest, nagtataka ako kung bakit tila walang office hours at agaran ang pagdinig kapag gawa-gawa ang kaso. Kinaumagahan, kailangang interbiyuhin ang Escalante 8 upang makatulong sa paggawa ng counter affidavit. May posibilidad na hindi na kami makabalik ng opisina kung sakaling mapag-tripan ng mga puwersa nga estado at sampahan din ng mga gawa-gawang kaso. Nagkaroon ng briefing sa dapat gawin pero di ako mapakali sa takot.

Pagdating sa police station ay sinalubong kami ng isang sundalong may bitbit na M-16. Pinasulat kami sa logbook ng isang pulis na nakaupo sa lobby. Nang banggitin namin ang pakay namin na mag-interview ay pinapunta kami sa isang kuwarto sa tabi ng detention cell. Dito, muling isinulat ang aming mga pangalan sa isang bond paper at hiningan ng ID. Pagkabigay namin nito, matapos kilatisin ay piniktyuran ng isang officer ang aming mga ID. Napansin ko sa isang sulok ang isang kabinet na may label na “INTEL.”

Umiiyak na inilahad ni Aiza Orbesa na inosente silang lahat. Ikinuwento niya ang pagharang ng dalawang nakamotor at naka-bonnet na kalalakihan na namuwersa sa kanila na bumaba ng sasakyan. Kausap pa umano ng mga di-kilalang kalalakihan ang mga pulis at militar na naroon. Noong una ay permit lamang ang kanilang hinahanap hinggil sa kanilang aktibidad kaya bumalik sa opisina si Aiza para kunin ito. Ngunit nang makuha niya ito at ipinakita sa mga nangharang sa kanila ay iba na ang naging takbo ng kuwento: tinaniman sila ng isang sako ng mga armas (isang 9mm at kalibre .38), at mga bote ng Tanduay na umano ay molotov cocktails. Nang makarating ang pahayag at litrato ng AFP sa ilang mainstream websites ay nadagdagan pa ang mga armas (kahit na wala man lang kaming nakitang reporter na tumungo sa lugar para i-verify ang impormasyon.) Ngunit ang tanging dala lamang ng Escalante 8 noon ay soundsystem, tubig, pagkain, at flag. At sa pagkakaalam nila, walang iligal sa pag-iimbita sa isang pagtitipon na 34 taon nang ginagawa sa Escalante.

Matapos marinig ang kanilang mga salaysay at bago lisanin ang police station ay sabay-sabay kaming sumigaw, isang tinig na umugong palabas ng karsel: “BILANGGONG PULITIKAL! PALAYAIN!”

Matapos ang interbyu sa Escalante 8, nalibot namin ang plaza na punumpuno ng mga tao. Karamihan ay mga estudyante, guro, at mga residente. Maraming mga sundalo ang may bitbit na baril. Marami ring mga pulis na nakapaligid at ang iba ay nakasandal sa kanilang riot shield. Parang magkakaroon ng giyera sa lugar ngunit di ko alam kung sino ang kanilang kaaway. Sumunod na dumating ang isang marching band ng mga unipormadong sundalo, at kasunod nito ay mga truck na may tarpaulin na nagsasaaad na maglulunsad sila ng medical at dental mission.

Tinitigan ko ang mga mukha ng mga nanonood sa plaza, di ko maipinta kung natutuwa ba sila sa nasasaksihan nila o alam nilang isa itong pekeng komemorasyon? Isang pagtitipon na deka-dekada nilang inilulunsad upang buhayin ang alaala ng mga kababayang martir pero ngayong taon ay inagaw sa kanila maging ang paggunita?

Nakapormasyon at nagroronda ang maraming sundalo sa plaza ng Escalante City. Marami sa kanila ang may bitbit ng mga matataas na kalibre ng armas.

Sa misang bayan na inilunsad sa Our Lady of Mt. Carmel, naging symbolic offering sa patuloy na paghahangad ng hustisya ang sulo, tubo, sagwan, at mga uhay ng palay. Bandang komunyon ay tinugtog ang Pag-ibig sa Tinubuang Lupa.

Matapos mananghalian ay humanay na ang lahat upang ilunsad ang martsa-protesta patungong palengke at nagsisilbing sentro ng lungsod. Sunod-sunod ang mga panawagang isinisigaw:

“Hustisya para sa Escalante Massacre!”

“Gutom na, pinapatay pa!”

“Bigas, hindi armas!”

“Ang tao, ang bayan, ngayon ang lumalaban! Natutong lumaban dahil sa kahirapan!”

“Tunay na reporma sa lupa, ipaglaban!”

Ang Teatro Obrero at Teatro Bungkal, di alintana ang nagbabagang init ng araw sa harap ng Escalante public market.

Dapithapon na nang magpaalam kami para bumiyahe sa Bacolod para sa aming flight kinabukasan, umalis na mabigat ang loob dahil di tiyak kung ano ang maaaring mangyari dahil sa patuloy na militarisasyon ng isla. Sumakay kami ng ordinary bus at nang makalayo sa sentro ay natanaw ko ang lawak ng mga hacienda sa Escalante, maging sa mga kasunod na siyudad at bayan.

Habang palubog ang araw at ang mga sinag nito’y nakalatag sa buong lupain, dumaan ang isang truck na puno ng tubo, nakalimutan ko na kung pang-ilang truck ng tubo iyon na nakita ko sa buong araw. Matamis man ang iniluluwas nilang produkto, mapait ang kalagayan ng mga mamamayan dito. Naalala ko ang Escalante 8 at ang maliit na bilangguan na naglilimita sa kanilang pagkilos. Ilang paglubog at pagsikat ng araw ba ang titiisin bago sila makalaya sa isang krimeng itinanim lamang dahil ang ipinaglalaban nila ay lupa at hustisya? # 

Utos ng Hari

ni R.B. Abiva

Halos sa pagtitinda ng tinapa binuhay ni Aling Ason ang kanyang mga anak. Sa kanyang pagkakatanda’y kulang apat na dekada na niya itong hanapbuhay. At dahil nga sa katatagan niyang hinarap ang lumuluray-puno ng pagpapasakit  na ganti ng hirap at dusa, napagtapos niya lahat ang kanyang mga anak sa hasykul. Subalit hindi na sila kailanman nakatuntong sa kolehiyo sa kadahilanang inatake sa puso ang kapilas ng kanyang buhay, at sa kasamaang palad ay namatay ito na hindi man lamang nabigyan ng marangal na libing. Lahat ng kanilang impok ay nagamit sa pagpapagamot. Ang masama pa’y nagkandautang-utang sila nang may mataas na interes.

Mula nga noo’y nagkawatak-watak na ang pamilya ni Aling Ason. Namasukan bilang bodegero ng bigas at mais ang tatlo niyang mga anak na lalaki sa Siyudad ng San Jose, Nueva Ecija habang ang dalawa niyang anak na babae ay naging mga muchacha sa San Miguel, Bulakan na paglao’y napilitang mamasukan din bilang mga GRO sa isang kabaret na tambayan ng mga pahinante ng trak na nagluluwas ng kung anu-anong kalakal paloob-palabas ng Maynila. Puro panganay ang mga naging anak at nang malaman ito ng kanilang Ina, wala itong ibang naitugon kundi mabigat-makapal na hagulgol at pagkuyom sa dibdib na puno-mayaman sa pasakit. At mula nga noo’y sinisi na ni Aling Ason ang Diyos at ang kapalaran.

Hulyo 29 ng taong kasalukuyan, isang umagang tirik na tirik ang araw na sinasasabayan pa ng alingasaw ng sanga-sangang imburnal at alingasngas ng mga mamimili, ay umalingawngaw ang megaphone na hawak-hawak ng empleyado ng munisipyo. May kasama itong abugado, mga pulis, traffic aid, at eskirol. Inanunsiyo nitong lahat ng mga may puwesto sa gilid ng Pamilihang Bayan ng Tarlak ay papalayasin na at nakatakdang gibain ang kanilang mga puwesto kinabukasan. Ito raw ang utos ng Hari na nakatala sa Memorandum Circular 2019-121. Marami ang naalarma sa pabatid publiko. Marami ang nabahala kung saan na sila lulugar. Marami ang nag-isip kung paano na ang kanilang pamilya na sa mumong ganansiya lamang sa pagtitinda umaasa. Maraming katawan ang ngayo’y aligaga at hindi mapagsalubong ang katwiran ng utak at kalam ng tiyan!

Bago magtapos nga ang nasabing buwa’y naganap ang inaasahan. Maagang dumating sa Pamilihang Bayan ang empleyado ng munisipyo, ang abugado at ang bando ng mga armadong pulis na may kasamang kalalakihan na nasasandatahan ng maso, bareta, martilyo, at kabra. Totoo ngang babaklasin na nila ang mga istruktura na ayon sa kanilang Hari’y iligal ang pagkakatayo. Nang mga panahong yao’y nasa palengke na nga si Aling Ason kasama ng kanyang mga panindang tinapa.

Sa malas nga nama’y siya pa ang unang sinita. Sinigawan siyang umalis na sa kanyang kinapupuwestuhan kung ayaw niyang masamsam ang kaniyang mga paninda. Sa gulat ay hindi nakagalaw ang matanda at wala itong ibang naiganti kundi isang mukha na puno ng bagabag at pagmamaka-awa  at tigalgal. Subalit bakal ang puso ng kanyang kaharap, linapitan lamang siya nito at hinablot nang malakas-pilit ang hawak nitong basket, na yari sa uway na puno ng tinapa. At dahil hamak na mas malakas ito sa matanda, bumagsak si Aling Ason kasama ng kanyang mga tinapa.

Dahil mahina-hina na ang tuhod ay unang lumagapak ang mukha sa marumi-basang sahig ng palengke, at nang i-angat ng matanda ang kanyang sarili’y tumambad sa madla ang duguan nitong ilong at bunganga. Nanginginig ang mga laylay na kalamnan nito habang lumuluha ang malabo na niyang mata. Usal niya sa may kapangyariha’y “ Parang awa niyo na, huwag niyong kunin itong aking paninda,” subalit ang tugon ng kaharap ay “ Katanda-tanda mo na’y hindi ka marunong sumunod sa batas! Mangmang! Hindi niyo na ba kami kinatatakutan?!” Akmang lalapit ang matanda subalit isang sampal-tulak ang kanyang natikman.

At ang mga sumunod na pangyayari’y naging laman nga ng balita. Nang umaga ngang yao’y nangagsisayaw ang mga anino, nag-iskrimahan ang mga braso-kamaong may hawak na kutsilyo-itak-tubo-kahoy, at umalimbukay sa mga kanal na tinangay naman ng hangin ang sanghaya ng dumanak na dugo ng mga anak ng araw. 

At bago nga lumubog ang araw at ganap na isilang ang takipsilim sa langit na siyang saksi, pinulot ang mga tadtad-warak-tumimbuwang na katawan ng mga mahihirap ng kani-kanilang mga kaanak. Ang isang katawang nakasubsob-basag ang bungo-butas ang leeg sa gilid ng latang basuraha’y ang naka-barong, naka-slaks, at naka-sapatos nang makintab na abugado. Walang pumapansin sa kanya maliban sa pulutong ng bangaw at langaw na sa kaniya’y nagpipiging. #

Oktubre 19, 2019, Lungsod Quezon, Maynila

ATANG

ni. R.B. Abiva

Anim na araw nang inaapoy ng lagnat si Bitot. Anim na araw na rin siyang hindi nakakalabas ng kanilang barung-barong na nakatirik sa pasigan ng Estero Dolorosa. Anim na araw na ring aligaga ang kanyang amang si Kulas na kantero sa itinatayong SM gayundin ng ina niyang si Marta na tindera ng sampagita sa Parokya ni San Nikolas ng Tolentino, ang pintakasi ng mga kaluluwa sa purgatoryo. At sa pang-anim ngang araw ng kanyang pagkakasakit, siya’y pinukol ng walang katulad na deliryo.

Napauwi nang wala sa oras si Kulas mula sa konstruksyong pinapasukan gayundin si Marta. Inabutan nilang umiikot-tumitirik ang bola ng mata ni Bitot. Nanginginig at walang ibang usal ang yayat na katawang may tuyong bibig kundi ang ngalan ng kanyang ama at ina.

Kumaripas ng takbo si Kulas palabas ng kanilang tahanan at dagli nitong tinahak ang madilim-masikip-mabahong kalyehon papunta sa bahay ni Kapitan Tiyago. Uutang siya ng kwartang ipampapagamot sa nag-aagaw buhay niyang anak. Noong mga sandaling yao’y abala sa paglalaro ng madyong ang kanyang pakay. Nilapitan niya ito subalit isang malaking pagtanggi ang kanyang natanggap. Lumuhod siya. Nagmakaawa. Subalit uyam at irap pa ang kanyang tinamo. Ano at saan naman daw huhugot ng ipambabayad ng utang ang gaya ni Kulas na isang kahig, isang tuka? Ni Kulas na wala man lang magandang asawa?

Nang mahimasmasang walang mapapala’y nagpasya si Kulas na umuwi na lamang. Pagkarating niya sa bukana ng kanilang barung-barong ay sinalubong siya agad ng mabigat at matalim na alulong at palahaw. Boses iyon ni Marta na isinisigaw ang ngalan ni Bitot. Malakas. Malakas na malakas!

Ano pa’y kinutuban na ng masama si Kulas at pagkabukas niya ng kanilang pintuang yari sa yero, animo’y sinakmal ang kanyang puso’t sumungalngal ito sa kanyang lalamunan. Nanginig ang kanyang laman at animo’y ibinudbod ang kanyang puso sa isang palanggana ng bubog. Laylay-matigas na ang katawan ni Bitoy sa pawisan-luhaang dibdib ng kanyang ina habang tirik-nawalan na ng pusikit ang kamay nitong mahilig kumaway sa tuwing aalis si Kulas.

Balisang nilisan ni Kulas ang gigiray-giray nilang tahanan. Umalis siya sa araw ding yaong napabalitang ipinakain kay Kapitan Tiyago ang mga bola ng madyong. At sa araw ding yao’y natagpuan si Kulas na nakasubsob ang ulo sa kulay lupang mascuvado, may apat na butas sa katawan at dalawa sa ulo.

Oktubre 9, 2019

Lungsod Quezon, Maynila

Tala: Atang- Iloko ng alay.

ABOT NG ULAN ANG HANGGANAN NG ABISMO

ni R.B.Abiva

Matagal-tagal ka nilang hinintay

kasama ng uhaw na pilapil at pinitak,

hapong kalabaw, baka, kambing, at tagak

at mga kuhol at palakang bihira nang humalakhak;

sa paanan ng mga hubad na suhay

ng magaspang-magaang butil ng palay

na walang ibang mai-aalay

kundi payak-malusog sanang buhay;

paglipas ng oras ay bakit nag-iba ang kaway

may halong bulong at alingasngas ng agaw- buhay

ang dibdib ng lupang hungkag-bitak-lusak

naging libingan ng gaya ni Tanong Itak;kaydaling nagpasya’t biniyak ang paghihintay

kaydaling nagpasya’t biniyak ang paghihintay

ng mga paang alipungai’t inakap ang pakay

na hugutin ang puso, atay, at malay

ng  diyus-diyosang  mahalay-mamamatay

na lango sa katas ng talampunay;

gamit ang mala-karit at palang nilang kamay

at sing-init ng araw nilang matang nakatunghay,

sa bigwas ng hanging handog ay tagulaylay

tinuldukan ng mga katawang mala-tangkay

ang ugat ng paghihirap na gumugutay;

nang magtagumpay,

sama-sama nilang hinukay

ang paglilibingan sa mga mabuway

gayundin ang baul at aklat ng bulag na palagay.

Setyembre 18, 2019

Lungsod Quezon, Maynila 

Palang- Isang uri ng itak na ginagamit sa paggapas ng tubo.

Tagulaylay- Martsa o awit pandigma.

Inilathala ng UP Writers Club noong Setyembre 20, 2019.

DUGUANG LANGIT

ni R.B.Abiva

 

Pagkatapos mananghalia’y

ipinakita ni Sumatra

kay Ayu Putri Wijianti

ang mukha ng hinaharap–

pagkatapos hubaran ng makapal

na usok na sinlaki

ng mga bundok

mula sa nasusunog na

kagubatan– ang mapanlinlang

na bughaw na kalangitan:

nakapangingilabot pala

ang nalalapit na

paniningil ng

mata ng Diyos

na si Kratos!

At maging ang diyus-diyosang

si Widodo

            ay tiyak mapupulbos!

Setyembre 24, 2019

Lungsod Quezon

Kratos- Anak ni Zeus; Diyos ng Digma.

LIWANAG AT DILIM

ni R.B. Abiva

“Iya’y dalamhati ng inulilang Ama/ at lungkot sa tumatangis na Ina/ iyan ay glorya at biyaya/ kabanalan at pagpapala;/ isang sumpa sa mga nanlaban;/ isang pagbabanta sa mga lumalaban!”-Arlan Camba, Sabado De Gloria, 2018

Kakaibang tanawin

ang inyong mapagmamasdan

sa nangingitim-nagdurugong papawirin

sa sandaling magsalubong

ang mga pagod na atomo;

kanilang aagawing-pilit  

ang espasyo sa natitirang siklo

ng oras sa umiikot-nagrerebeldeng mundo;

pagmasdang mabuti

ang pinag-aagawan nilang langit,

ang nakatakdang pagbulid at pagsalapisap

ng kanilang mga daliri, bisig, at kamao,

ang pagbigkas ng matalim-matulis-nagbabaga nilang dila

ng mga magagaspang-matatalas na talinghaga’t berso

na walang sini-sino’t rinarahuyong poder at persona,

na waring si Bukowski kung tumula

na sintalim ng Stilleto

na doble ang talim at kamandag,

o ni Tiyong Gelacio

na kung maghandog ng prosa

sa dulang nilang mga kawawa

ay sintamis ng tubo ng Azucarera

at sintalim ng palang;

ito (ba) ang ma(na)babanaag mo?

Ang mabagsik-madugo

na pagtabing ng telon

sa mundo nating mga homo?

Setyembre 16, 2019

Lungsod Quezon, Maynila

Stilleto- punyal ng mga sundalong Amerikano noong WWII.

Palang- tawag sa itak na pinampuputol ng tubo.

Eksibisyon: ‘Tatlong Taong Walang Diyos’

Binuksan sa publiko ang “Tatlong Taong Walang Diyos”, isang eksibisyon ng mga imahe na nagsasalarawan sa tatlong taon ng administrasyong Duterte, at ang drug war nito.

Tampok sa eksibit ang mga likha nina Raffy Lerma, Ezra Acayan, Kimberly Dela Cruz, Aie Balagtas See, Eloisa Lopez, Vincent Go, Ciriaco Santiago III, Basilio Sepe, Carlo Gabuco, Mike De Leon, Carlos Siguion-Reyna, Lav Diaz, Carina Evangelista, David Ramirez, RISE UP at RESBAK.

Ayon sa mga artista, hindi lamang ipinapakita ng mga imahe ang aktwal na mga pangyayari sa drug war kundi layunin din nito na ilarawan ang bigat ng responsibilidad nang pagiging isang saksi bilang mga photojournalist.

Tampok rin ang mga litrato ng mga biktima – nanay, tatay, kuya at mga bata – sulyap noong sila’y nabubuhay pa.

Ang “Tatlong Taong Walang Diyos” ay matutunghayan hanggang Oktubre 30 sa Stall #09 ng Cubao Expo, Martes hanggang Linggo ng 1PM-9PM. # (Ulat at mga larawan ni Maricon Montajes)


ALIPATO (Kay Ka Gelas)

By Rene Boy Abiva

“And wild bears never daunt the brave/ Plum blossoms welcome the whirling snow/ Small wonder flies freeze and perish.”— Mao Tse Tung, Winter Clouds

Larawan mula sa pamilya ni Gelas Guillermo

Dinuyan, inakay, at tinangay ka ng hangin

matapos ang pag-aaklas na gaya sa isang kaingin,

at nakiisa’t inihatid ka ng mga nagluluksang alitaptap

na sindami ng buhangin

sa ibaba ng kulay abong alapaap,

at bago ka bumagsak sa lupang kayumanggi

at ika’y tuluyang lamunin sa huling sandali

ay napagtagumpayan mong iginuhit sa dilim

ang sunod subalit huli’t kaabang-abang na pangitain.

Gamit ang natitira mong anag-ag

winika mo’y mahuhubaran, magagasgas, mabibitak,

babagsak, at sasabog ang agimat

gayundin ang imperyo’t templo ng iilang yayamanin.

Winika mo pa’y aalagwa, aaklas, at makikipagpatayan

sa mapangahas na alindog ng dugong sing-itim

ng sunog na asukal at sing-alat ng asin,

na sinlapot ng lusaw na bato’t tingga,

na sing-init ng pugon

na pinapaypayan ng matatalim at maninipis na elesi,

na mainit, mabigat, at masakit sa baga

ang hininga’t samyo ng bunganga

ng dambuhalang pigsa

sa loob at labas ng Maynila-

ang mga daantaong bihag ng mala-tisa sa puti,

at mala-marmol at pormika sa kinis at dulas na salamin-

na bininyagan, inensensuhan, pinabanguha’t hinilamusan

ng ‘di-mabilang na kwarta, kamanyang, mira, at ‘Ama Namin’.

Pipitik-pitik ang iyong liwanag

nang dahan-dahan, marahang-marahan

hanggang sa ang tibok ng iyong puso’y ‘di na napakingan

pito,

anim,

lima,

tatlo,

isa,

wala,

wala

hanggang sa tuluyan kang ‘di na naaninag

maliban sa naaalala ka tuwing sinasabog

ng bukang-liwayway ang kanyang liwanag

o kapag nagsisisayaw sa alon ang telon

ng Dakilang

Aurora Borealis. 

-Enero 18, 2019

Lungsod Quezon, Maynila

Huling hirit sa Buwan ng Wikang Filipino

Ni Carlos Marquez

NGAYON ang huling araw ng Buwan ng Wikang Filipino. Paano ko ginugugol ang kabuuan ng buwang ito na siya ring buwan ng aking kapanganakan? Maaaring pinagtaasan ako ng kilay ng mga nag-isip na ipokrito ako dahil kilala akong manunulat sa Ingles at pagkatapos ay bigla akong kumambyo sa Filipino. Uulitin ko, ito ang aking personal na partisipasyon sa paggunita ng pagkakaroon natin ng sariling wika, ang wika na sinasabi ko’t inuulit-ulit na siyang minana natin sa ating mga ninuno – ang Taga-ilog na nabuglawan ng mga dayuhang taga-Sumatra nuong madaling-araw ng sibilisasyon sa bansang ito – at ang wikang sinuso natin sa ating mga ina. (Isipin mo na habang pinasususo tayo ng ating mga ina nuong tayo ay mga sanggol pa ay inaawit niya, o hinihimig, ang “Sa Ugoy ng Duyan”).

Ito rin ang paraan para ipagmalaki ko na “marunong” din akong magsulat sa wikang Filipino. Hindi Tagalog. Ang Tagalog ay siya lamang pinagbasehan ni Manuel L. Quezon ng Wikang Pambansa. Pansinin na maraming iba’t ibang diyalekto na buhat sa iba’t ibang panig ng bansa ang inilahok sa Filipino upang maging mas “Pilipinung-pilipino”, ayon na rin sa mga eksperto sa lingwistiko na siyang nagsikap na habihin ang wikang pambansa. Pansinin din kung paano ko gamitin ang Filipino sa aking pagsusulat: Hindi ito Tagalog lamang. Ang iba riyan (iyong ginagawang dahilan sa kakulangan sa kasanayan sa gramatikong Ingles) “sumusulat ako sa Tagalog lamang”. Pero, masdan mo ang kanilang trabaho, “Tagalog” na nga na para bang wikang minorya ang binabanggit) ay kapos naman sa mga alituntunin ng wastong balarilang Filipino. Gumagamit ng mga salitang ni sila ay hindi alam kung tama upang magbigay ng impresyon na ang ginagawa nila ay “malalim na pananagalog”. Kahit na anong lengwahe ang gamitin sa pagsusulat, dapat maunawaan din ang mga karakter ng wika pati na ang wastong gramatiko nito.

Sinasabi ko ito dahil sa marami akong naririnig (kadalasan ay sa mga brodkaster) na gumagamit ng mga salitang “Tagalog” na hindi nila naiintindihan ay lumilikha ng mal-edukasyon sa publiko.

“Matutunan”. Ano ang matutuhan sa salitang ito?

Walang hulaping NAN para sabihing matutuNAN. Ang salitang ugat dito ay “tuto”. Kung ang huling titik sa salita ay patinig, sinsingitan ito ng H sa pagitan ng salitang ugat at hulapi para sa mas maginhawang pagbigkas, ayon sa Balarilang Filipino ni Lope K. Santos.

Marami pang ganitong uri ng pagsasalita na madidinig sa mga telebisyon at radyo – na kung tutuusin ay pangunahing humuhubog sa kaisipan ng mga tagapakinig. Ang mga medyang ito, tandaan, ay sandata ring pang-edukasyon kaya dapat ay maging mapili at maingat ang mga brodkaster at mga manunulat sa radyo at telebisyon.

Ginagawa ko ito na para akong isang baliw sa gitna ng ilang. Humihiyaw sa kawalan. Kung wala kasing gagawa nito, sino pa?

Magandang Linggo ng umaga, at sana ay sumapuso at sumadiwa natin ang diwa ng Buwan ng Wikang Filipino. #

Ang sanaysay na ito ay isinulat noon pang August 31, 2014, araw ng Linggo. Bahagi ito ng serye ng premyadong mamamahayag at makatang si Carlos Marquez hinggil sa wika ngayong Buwan ng Wika.