Ang kinang ng isang maikling tula ng pagmamahal sa litanya ng pang-aapi’t pagsasamantala

Ni Nuel M. Bacarra

How Do I Love Thee? (Sonnet 43)

By Elizabeth Barrett Browning

How do I love thee? Let me count the ways.

I love thee to the depth and breadth and height

My soul can reach, when feeling out of sight

For the ends of being and ideal grace.

I love thee to the level of every day’s

Most quiet need, by sun and candle-light.

I love thee freely, as men strive for right.

I love thee purely, as they turn from praise.

I love thee with the passion put to use

In my old griefs, and with my childhood’s faith.

I love thee with a love I seemed to lose

With my lost saints. I love thee with the breath,

Smiles, tears, of all my life; and, if God choose,

I shall but love thee better after death.

Ang unang linya ng sonetong How Do I Love Thee? (Sonnet 43) ni Elizabeth Barrett Browning ay ganito: “How do I love thee? Let me count the ways.” Ang sumunod na isang-dosenang linya ay pawang litanya ng pagmamahal sa kanyang irog. Hindi nakapag-tatakang popular pa rin ang tulang ito sa lahat ng mangingibig mahigit isa’t kalahating siglo na ang nakakaraan.

Mapalad ang mga iniibig. Sila ang taga-tanggap ng mabubuti’t magaganda sa mundo. Kabaligtaran naman kapag ang isang tao ang kinasusuklaman. Sambot niya ang lahat ng ngitngit, uyam, poot, at suklam, ito man ay karapat-dapat o hindi.

Ang kaso ng isang politiko at isang botante ay isang halimbawa. Sa panahon ng eleksiyon, tila isang pursigidong mangingibig ang isang kandidato sa panliligaw ng ating mga boto. Subalit ang pag-ibig ng isang nahalal ay nasusukat lamang kapag naluklok na siya sa pwesto.

Kung kaya, ihambing natin ngayon ang noong manliligaw na si Bongbong Marcos ngayong nabigyan siya ng pagkakataon kung paano niya patunayan ang kanyang mga pangako dalawang taon na ang nakakaraan.

1. Presyo ng bilihin

Bukod  sa ipinangakong gagawin kung manalo sa eleksyon, ang presyo ng bigas ay napako rin sa antas na pang-dalawang kainan na lamang tayo sa isang araw sa halip na tatlo. O baka nga may katulad ko rin noon na ang almusal ay mumog, kanin at itlog, minsan talong ang ulam sa tanghalian at tulog ang hapunan. At hindi na kailangang amyendahan pa ang Rice Liberalization Law. Ibasura na dapat ito antimano. Hubarin na ang maskara na hindi ito para sa mamamayan kundi pagpasok sa buslo ng neoliberal na patakaran ng pag-asa sa importasyon. Tiba-tiba rito ang mga kasabwat na importer at treyder ng gubyerno. Pero madali pa ring lusutan ito dahil halos tuwing Martes kada linggo ay may pataw na dagdag-presyo sa mga produktong petrolyo. Ito ang produktong kapag tumaas, bitbit din ang presyo halos ng pangunahing produkto. Magtatambol naman ang gubyerno ng pagbaba na ₱0.50 kada litro, Pero sa sunod na linggo, ₱1.25 naman ang itaas. At muling ipaghihiyawan na “regulated” na yan dahil may gera sa Ukraine at ngayon sa Israel kaya apektado ang suplay ng produktong petrolyo. May kasunod itong panghimagas na pagtaas ng singil ng Meralco.

2. Produkto ng magsasaka

Ramdam ng mamamayan ang pangunguna ng Pilipinas bilang pinakamalaking taga-angkat ng bigas sa buong mundo. Ito na ang patakaran kapalit ng dapat ay pagpapaunlad ng lokal na produksyon. May budget para sa irigasyon, pero walang tubig na dumadaloy sa mga palayan. Atrasado ng apat na taon ang ayuda mula sa Rice Farmers Financial Assistance o walang kundisyong tulong sa mga magsasaka mula sa execss tariff collection ng gubyerno. Ayon sa Kilusang Magbubukid ng Pilipinas, ang ₱12.79 bilyon noong 2022 at ang para sa 2023 na halos ₱20 bilyon mula sa excess tariff revenue collection ay di pa naipamamahagi. Nauna pa rito ang pinagsamang halaga na halos ₱7.60 bilyon para sa 2020-21 na ‘di pa rin naibibigay. Ang sibuyas ay ₱15/kg sa bukid pero nasa merkado na halos ₱60 – ₱80 na. At ito ang modelo ng iba pang produkto ng mga magsasaka.

3. Sahod ng manggagawa’t kawani

Sa kabila ng pag-igting ng paggigiit ng manggagawa para sa taas-sahod o legislated wage increase, nakapakong maigi sa starvation level ito. Ang kailangang sahod ng isang manggagawa para mabuhay ay dapat nasa ₱1,208 para sa isang 5-kataong pamilya na malayo sa kasalukuyang pambansang abereyds na ₱441 kada araw, ayon sa Ibon Foundation. Sa National Capital Region (NCR), ang minimum na sahod ay ₱610. Kaya ang mga manggagawa ay nagiging kakumpetensya pa ng mga walang trabaho na dumidiskarte na rin para may dagdag kita. Ang huling pagtaas ng sahod sa NCR ay noong Hulyo 2023. Mayroong hinihilot sa Senado na ₱100 taas-sahod na nasa ikatlong pagbasa na pero may pasiklab ang mababang kapulungan na dalawang panukala para sa isang ₱150 at isa pang ₱350 para raw sa umento sa sahod. Tandaan, eleksyon na uli sa isang taon. Iginigiit naman ng mga organisadong karaniwang kawani ng gubyerno ang ₱33,000 na entry-level salary.

4. Charter Change

Bagamat may paghupa sa dalawang kapulungan ng Kongreso ang usapin ng ChaCha, hindi kailangang mabulaga ang taumbayan na maaaring ibuwelo muli ang pagratsada nito. (Lalo pa’t may bagong liderado sa Senado na pumalit sa dati na ibinunyag ang presyur mula sa mga kampon ni Marcos para palusutin sa mataas na kapulungan ang kasuklam-suklam na sayaw na ito.) Salik sa paghupang ito ang pagtutok ng mga pulitiko sa darating na eleksyon. Ang pagbago sa Konstitusyon kapag di nilabanan ng mamamayan ay magbubunsod sa bansa sa ibayong kontrol ng dayuhan sa mga aspetong panlipunan at iba pang probisyon na pawang pabor sa mga malaking burgesya komprador at panginoong maylupa. Ang nais isingit sa Konstitusyon ay ang linyang “Unless otherwise provided by law” na pagkapon sa konstitusyon. Iniinda, partikular ng konggreso, ang papalaking bilang ng mga protesta ng mga progresibong pwersa laban sa ChaCha dahil naisisiwalat nito ang kiling sa mga dayuhan sa pamamagitan ng mga panukala ng pagbibigay 100% pag-aari ng lupa at negosyo sa larangan ng edukasyon, masmidya, yutilidad at iba pa.

5. Pambobomba sa komunidad

Noong 2018 sa panahon ni Duterte, sa bisa ng Memorandum Order 32 at E.O. 70, integrado na sa “kontra-insurhensyang” programa ng gubyerno ang pambobomba na ipinagpatuloy naman nang maupo si F. R. Marcos Jr. sa poder. Inutil ito sa layong pagparalisa sa operasyon ng New People’s Army o paggapi mismo dito dahil mas ang mga sibilyang komunidad ng mga magsasaka at pambansang minorya ang nabubulabog at biktima nito. Sa ulat ng Karapatan, sa unang taon ng rehimeng Marcos Jr., 23,391 indibidwal ang apektado ng pambobomba. Ginawa ito para diumano sa “kapayapaan at seguridad” at sa pambansang saklaw. Bawat pagbomba, tuliro ang mga komunidad at lalong nasasapanagnib ang kanilang buhay maging ang kabuhayan nila. Kontra ito sa internasyunal na makataong batas at sa Comprehensive Agreement on Respect for Human Rights and International Humanitarian Law. Malaking badyet rin ang winawaldas ng gubyerno para rito.

6. Pagpapanatili ng NTF-ELCAC

Kibit-balikat lang ang tugon ng rehimeng Marcos sa desisyon ng Korte Suprema na ang red-tagging ay banta sa buhay, kalayaan at seguridad. Patay-malisya ito sa mga kilos protesta na nananawagan na buwagin na ang NTF-ELCAC, ang ahensyang lugod na lugod sa panre-red tag na bumiktima na ng libu-libong buhay na pangunahin ay mga kritiko at aktibistang kritikal sa gubyerno. Malaki diumano ang papel ng ahensya sa pagpapalaya sa mga komunidad sa pamamagitan ng pagpapasuko sa masang tagasuporta ng rebolusyonaryong kilusan sa kanayunan, na ayon sa tagapagsalita ng Philiippine Army, ay nasa “survival mode” na. Mula nang itayo ito, naging karaniwang tunguhin ang mga ekstrahudisyal na pamamaslang sa mga konsultant sa usapang pangkapayapaan ng National Democratic Front of the Philippines at sa iba pa, pagdukot sa mga aktibista, huwad na pagpapasuko, at iba pa.  Ang testimonya ni Jonila Castro, isang tagapagtanggol ng kapaligiran na biktima ng pagdukot kasama ni Jhed Tamano, ay mga buhay na halimbawa ng kabulukan ng NTF-ELCAC na biktima. Si Castro ay isa sa mga delegado ng Pilipinas bilang saksi at para sa isiwalat ang kabuktutan ng ahensyang ito sa katatapos na International People’s Tribunal sa Belgium. Hinaharap ni Castro ngayon ang gawa-gawang kaso na ginagawa rin sa iba pang mga aktibistang target ng NTF-ELCAC.

7. Kabuhayan ng mga tsuper at opereytor

Masaker sa kabuhayan ang taguri ng mga drayber at opereytor sa Public Utility Vehicle Modernization Program (PUVMP). Naobligang palawigin ang itinakdang palugit nito ng presidente mismo nang ilang ulit dahil na rin sa paglaban ng sektor at sa kawalang-kahandaan ng gubyerno matapos ang pitong taong implementasyon ng programa. Walang mahusay na koordinasyon ang mga ahensyang imbwelto dito kaya walang maiharap na matinong plano kaugnay ng rasyunalisasyon ng mga ruta at paano haharapin ang malawakang dislokasyon ng malaking bilang na mawawalan ng trabaho. Ibubulid sila ng gubyerno sa kawalang-trabaho at sa ibayong pagpapatibay ng kontrol ng dayuhan at malalaking burgesya kumprador na ang tunguhin ay pribatisasyon at korporatisasyon.

8. Demolisyon at kawalan ng social housing

Tuluy-tuloy ang demolisyon. Kapag may malaking negosyong itatayo sa isang lugar, asahan na ang mga demolisyon. Paboritong lugar ang Sityo San Roque sa Quezon City na aabot ng 20,000 pamilya, maging sa Beinte Reales sa Valenzuela,  sa Sugbo at sa Dabaw. Kaya sa mga ganito, bagay na bagay ang kasabihan na “huwag tutulug-tulog at baka magkasunog.” Aasa pa ba ang maralitang tagalunsod sa programang pabahay sa ilalim ng programang 4PH (Pambansang Pabahay Para sa Pilipino Housing Program)? Pangako man o pangarap ang isang milyong pabahay sa mga maralita kada taon ng panunungkulan niya, na katulad rin lamang ito ng pangako na ₱20 kada kilo ng bigas. Nais niyang buhayin ang dating programa ng magulang niya na Bagong Lipunan Improvement of Sites and Services o BLISS. Iwinagayway ni BBM ang proyekto sa Naic, Cavite at sa San Fernando, Pampanga. At malamang sa hindi, hanggang dito na lang ito uli. Tulad ng maralita sa lunsod na nangangarap ng kahit paano ay may masisilungang bahay, subalit mangangailangan ang gubyerno ng libu-libong ektarya ng lupaing publiko para rito. Ito ang panganib na idudulot din ng ChaCha ni Marcos. Kapag niratsada ito, goodbye pabahay dahil ang lupa ay aariin kundi man ng dayuhan, o ng tulad ng mga Villar. Hangga’t umiiral ang buktot na pamamahala sa gubyerno, korupsyon at ang dinastiya sa pulitika, suntok sa buwan ang proyektong pabahay.

9. Korupsyon at agawan ng pwesto sa gubyerno

Ito ay eksaktong kumbinasyon ng ekonomya at pulitika ng nasa poder. Negosyo ang pamamalakad sa gubyerno. Matapos mamuhunan para sa halalan, kukubra na ng tubo. Bida lagi ang korupsyon taun-taon at kibit-balikat lamang ang tugon sa trilyong pisong napupunta lamang sa korupsyon. Tama! Nakalista lamang sa ilalim ng korupsyon. Walang napapanagot. Dito rin maiuugnay ang bangayan sa pulitika ng “team unity” na halos isang taon pa lang ay “team hiwalayan” na at maging ang pagiging maka-China at maka-US ng mga Marcos. Isang taon pa lang, tila ramdam na kaagad ang paghahanda sa para sa eleksyon sa 2028. Ang agawan sa kapangyarihan ay laro ng agawan sa kaban ng bayan. Tama, maging ang nangyaring rigodon sa Senado kahapon lamang.

10. Pagka-tuta sa US

Ang ngalan ng ama at ng anak ay kapwa tuta ng US. Kailangan ng dagdag na base militar ng US, ensigida, dinagdagan ng apat pa. Ganito ang kongretong larawan ng isang relasyong tagibang na puro tango sa among imperyalista. Kapag sa kapritso ng US, etsa-pwera ang kapakanan ng mamamayan. Gera ang tunguhin ng galaw ng US kontra sa Tsina na ibinubugaw dahil pain ang Pilipinas bilang sabik na biktima. Tuloy ang paghahamon ng gera ng US sa Tsina sa pamamagitan ng serye ng mga Balikatan. Tuloy ang daloy ng mga angkat na produkto dahil ito ang nais ng amo. Palawakin at paigtingin pa ang ang mga malakihang kontra-mamamayang opensiba laban sa NPA dahil banta ito sa istabilidad ng imperyalistang pangingibabaw sa bansa. Baguhin ang Konstitusyon ng Pilipinas para maluwag na makapagpapasok ang US ng mga armas nukleyar saan man naisin nito sa bansa.

11. Palpak na tugon sa El Niño

Simula’t sapul, ang El Niño ay sinasalubong ng kainutilan ng gobyerno. Ang pinakasimpleng paraan na ginagawa ay ang pamumudmod ng ayuda na bagamat nakatutulong kahit paano, ginagawa ito ng mga pulitiko bilang puhunan sa pulitika. Hindi ito inihaharap bilang suliraning pangkapaligiran, walang alternatibo para harapin ang kakapusan ng pagkain at pagkalugi ng mga magsasaka. Todo-larga ang operasyon ng mga minahan, ng mga proyekto sa reklamasyon, habang walang mekanisasyon sa agrikultura o pagpapaunlad ng teknolohiya. Ang sistema ng pagmomonitor sa pinsala nito ang siya nang pinakamataas na antas ng pagharap sa problema.

Larawan ang makatang si Browning at ang politikong si Marcos Jr. ng dalawang mukha ng bagol—isang nagmamahal at isa namang walang malasakit sa nasasakupan. Kung anong kislap ng isa ay siya namang kalawang ng kabila. Ang pagmamahal ay may kaakibat na sakripisyo, kabutihang-loob at malasakit samantalang ang nangingibaw sa galit at pagkamuhi ay ibayong pagpapahirap, kapabayaan at pagiging makasarili. Ang una ay may kaakibat na suporta ng masa habang ang huli ay aani ng paglaban ng taumbayan dahil sa pang-aapi’t pagsasamantala. #

Ang dalawang siga at ang dalawang tuta

Teksto at mga larawan ni Nuel M. Bacarra

Walang matibay na bakuran kapag naipit sa away ng dalawang naghuhurumentadong lasing sa kapangyarihan. Matatawag na wala sa katinuan na magpasaklolo sa isang matandang siga para lamang ipagtanggol ang iyong bakuran laban sa bagong nagsisiga-sigaan. Lalo namang isang kabaliwan na imbitahan at hayaan ang matandang siga na magtayo ng tambayan sa iyong bakuran at hayaang maghamon ng away.

Bukod pa rito, kapag gumala para maglasing ang matanda, nanganganib na magpaikut-ikot ito sa bakuran at gumawa ng kabulastugan, tulad ng panahon sa Fields Avenue sa may Clark at mga dating tambayan sa ‘Gapo.

Isa itong sinaryo sa kasalukuyan na buong-buong niyayakap ng kasalukuyang rehimen na ‘di alintana ang pagsandig sa imperyalistang kapangyarihan para sa seguridad.

Pakanang Pautang ng China

Sa unang biyahe sa Tsina noong 2016 bilang presidente ni Duterte, naglangis ito sa bagong siga sa pagsasabing, “Panahon na para magpaalam sa Washington.” Nakinabang ang gubyernong Duterte at nakipagkasundo kaugnay sa diumanong pagpapaunlad ng Pilipinas sa pamamagitan ng pag-utang at mga proyekto mula sa Tsina. Nakopo ng rehimeng Duterte ang $255 milyon para sa proyektong Kaliwa Dam at isang pang $62 milyong proyekto para naman sa Chico Dam. Dalawa ito sa 100 kontrata ng pautang ng Tsina sa iba pang bansa.

May katulad na ganitong kontrata rin ang Tsina sa Indonesia, Malaysia, Cambodia at Laos. Mas naging kontrobersyal lamang ito sa Pilipinas dahil sa mga probisyon ng Konstitusyon ng 1987 na nagbabawal ng mga ganitong tagibang na kontrata at dahil na rin sa mga aksyong protesta ng mamamayan na naglantad nito.

Hindi ito simpleng kasunduan para sa proyekto at utang sa Tsina. Buong katusuhang isiningit ng Tsina sa kasunduan ang bahagi ng dispute arbitration at kumpiskasyon ng pag-aari ng Pilipinas sa malayang pag-okupa sa ngayon ng Tsina sa ilang isla sa West Philippine Sea (WPS).

Sa arbitrasyon, anim katao (tatlo mula sa China at tatlo sa Pilipinas) ang magpupulong at magdidesisyon sa mga bagay na ‘di pinagkakasunduan. Subalit kapag may ‘di mapagkasunduan at laging tabla ang botohan ng anim, ang Tsina ay magdadagdag ng isa pa na tao na mula rin sa kanilang panig para sa basagin ang botohan. Tusong hakbang ito na dehado ang Pilipinas. At higit sa lahat, ang arbitrasyon ay gagawin sa Beijing, ang kabisera ng Tsina.

Ang patrimonyal na ari-arian sa konteksto ng kasunduan ay kumpiskasyon ng mga rekurso ng Pilipinas na nangyayari na sa mga lantad sa agresibong aksyon ng Tsina sa West Philippine Sea. Sige-sige ang konstruksyon ng Tsina sa mga pasilidad sa Pilipinas maging sa saklaw ng exclusive economic zone ng bansa.

Ang konsepto ng patrimonyal na ari-arian ng Pilipinas kaugnay sa pautang para sa Chico Dam ay yaong mga ari-arian na hindi para sa pampublikong gamit, serbisyo publiko o pagpapaunlad ng yaman ng bansa. Kung kaya, pwedeng galawin ng China ang depositong gas sa Reed bank ng Pilipinas at iba pang yaman na saklaw ng WPS.

Hindi naman nakawala sa silo ng kontrol ng imperyalismong US ang Pilipinas na pinatunayan ng pag-endorso ni Duterte sa kasunduan sa seguridad ng AUKUS (Australia-United Kingdom-United States) at ang mismong pagpapalawak na mga ehersisyong militar ng US sa mga teritoryo. Ang AUKUS ay kasunduan na nagbigkis sa tatlong malalaking bansang ito para sa ambisyon ng Australia ng pagkakaroon ng submariong nukleyar. Kasunduan ito para palakasin ang teknolohiya gamit ang artificial intelligence. Magtutulak itong lalo para sa karerang nukleyar sa buong mundo sa pamamgitan ng aplikasyon ng teknolohiya ng artificial intelligence para sa digma.

Galaw ng US

Naibuslo nang higit ng US ang Pilipinas sa estratehikong plano nito sa buong rehiyong Indo-Pasipiko gamit ang naratibo ng banta ng Tsina. Binasbasan ng rehimeng Marcos Jr. ang ambisyong hegemonya ng US sa buong mundo sa pamamagitan ng todo-largang pagpapakatuta rito na maliwanag sa mga konstruksyon ng mga base militar sa bansa at ehersisyong Balikatan.

Nang maupo si Marcos Jr., naging siyam na ang base militar ng US sa bansa at naganap ang pinakamalaking ehersisyong militar ng Balikatan na diumano ay kakailanganin ng Pilipinas para sa depensa sa tabing ng diumanong panggigipit at panghihimasok ng Tsina sa WPS. Ang apat na bagong mga base militar ay nasa estratehikong lugar sa Hilagang Luzon na malapit sa Taiwan at sa Palawan na nakaharap mismo sa Tsina.

Masunod lamang ang programa ng Balikatan, isinakripisyo ng rehimeng Marcos ang kapakanan ng mamamayan sa mga lugar ng ehersisyo sa dagat ng pinagsamang tropang militar na Amerikano at Pilipino. Nagbaba ng patakaran na “no sail zone” ang bahagi ng WPS habang may war games tulad ng nangyari sa Zambales at mga probinsya ng Ilocos. Hindi nakalusong sa laot ang mga mangingisda, kaya apektado ang kanilang kabuhayan.

Batid rin ng US ang plano ng Tsina na magtayo ng mga base militar sa estratehikong lugar sa mundo kabilang ang Burma, Cuba, Pakistan, Sri Lanka, Tanzania, at Kiribati na malapit na rin sa Guam na teritoryo ng US.

Sa datos naman noong Hunyo 2023, mayroong mahigit 375,000 aktibong tropang militar ang US na nakapakat sa 66 na lugar sa buong mundo para diumano sa depensa. Noong Setyembre 2023, mayroong 53,246 tropa ng US sa Japan at 24,159 naman ang nasa South Korea, dalawang bansang nasa rehiyon ng Indo-Pasipiko.

Pagsandig sa dayuhan

Ang pag-asa ng rehimeng Marcos Jr. sa US ay palatandaan ng pagkatuta nito sa dayuhang kapangyarihan,partikular sa US. Wala itong kahiya-hiya na makipagkutsabahan sa US para lamang masabing may ginagawa ito patungkol sa agresibong postura ng China. At sa tulong ng propaganda ng US, ipinipinta ito sa mamamayan bilang isang pangangailangan dahil sa direktang pag-angkin ng Tsina sa ilang isla sa WPS at ng bantang pagsakop din China sa Taiwan.

Nakikita rin ang bangayan ng dalawang imperyalistang bansa sa lokal na bangayan sa pulitika sa pagitan ng mga Duterte na tinaguriang maka-Tsina sa isang banda at ng pangkating Marcos naman sa kabila na maka-US. Bagama’t ganito ang tila nagyayari, sa huli pareho silang tuta ng mga imperyalista.

Kailangang-kailangan ng US na makipaggera o manulsol ng gera dahil negosyo itong pagkakakitaan ng limpak-limpak na salapi. Bukod pa sa katotohanang ito, ang US at Tsina, ang mga pinakamalalaking mangungutang din sa buong mundo.

Noong Disyembre 2023, katumabas ng 34.2% ng utang sa buong mundo ay utang ng US na umaabot ng $33.22 trilyon habang ikalawa ang China na may $14.69 trilyon o 15.1% ng kabuuang utang sa daigdig. Tulak rin ito paglaki ng ginagastos ng dalawang bansa sa larangang militar. Ang US pa rin ang nangunguna rito, na mas malaki pa rin ang kabuuang gastos kumpara sa suma ng siyam na bansang nasa unang sampu.

Sa ganitong tunguhin, bilang malakolonyal at malapyudal na bansa ang Pilipinas, na walang kakayahang makidigma, masusumiksik ito sa poder ng US para sa proteksyon kapalit ng mga kundisyong ipapataw ng US sa bansa na tiyak na ang mamamayang Pilipino ang higit na papasan.

Ganito ang padron ng mga nagri-rigodon na mga rehimen sa bansa. Hindi nga kayang gapiin ng mga susun-susong “programa sa kontra-insurhensya” ang mga gerilya ng New People’s Army na gumagamit ng mga katutubong pamamaraan ng pakikidigma at mga ‘di gaanong sopistikadong armas, ang Tsina pa kaya?

Ang mga kasaysayan ng pananakop ng dayuhan sa Pilipinas ay kasaysayan ng paglaban ng mamamayan laban sa mananakop. Hindi maia-asa sa isang dayuhang kapagyarihan ang kaligtasan sa digma. Hindi ang pagkiling sa imperyalismong US laban sa Tsina o pagkiling sa imperyalistang Tsina kontra sa US. Lalaban ang mamamayan sa isang digmaang pinipili niyang ipagwagi hindi dahil sa pagkaladkad ng imperyalistang kapangyarihan at hindi sa pagpapakatuta ng rehimeng Marcos. #

Sa unahan ang lugar ng uring manggagawa laban sa imperyalismo

Ni Nuel M. Bacarra

Naranasan kong magpa-ampon sa piketlayn ng mga manggagawa noong 1987. Naantala ang padaláng pera sa akin at wala akong ibang masulingan kundi ang welga ng mga kababaihang manggagawa sa isang patahian sa may E. Rodriguez Ave. sa Quezon City. Tumulong ako sa mga nagwewelga na makahingi ng tulong sa taumbayan sa pamamagitan ng solisitasyon at pag-hawak ng collection box para sa mga dyip na dumaraan. Ang malilikom ay dagdag-panggastos sa gastusin sa piketlayn. Ilang araw din akong pabalik-balik doon. Nakikitulog at nakikikain na rin.

Naroon din palagi ang mga organisador na mga taga-komunidad ng kalapit na Barangay Damayang Lagi. Sa pakikipagtalakayan ng mga resident sa mga manggagawa, may ganito silang datos na inihapag: Sa pag-aaral sa isang paggawaan ng tela, ang sahod ng isang manggagawa sa loob ng walong oras na pagtatarabaho ay katumbas lamang ng isang hagod ng paggupit ng tela. Kaya ang mahigit pitong (7) oras at 58 minuto ng pagtatrabaho ng manggagawa, sa totoo, ay wala nang bayad at buong-buo nang tubo ito ng kapitalista.

Itong inhustisyang ito ang pilit inililihim ng mga kapitalista at mga nakikinabang sa ganitong pagsasamantala.  Ito rin ang buod ng usapin kumbakit marapat na magkaisa’t lumaban ang uring manggagawa.

Ang manggagawang Pilipino

Ang kilusang paggawa ay lumitaw noong huling bahagi ng ika-18 siglo at sa maagang bahagi ng ika-19 na siglo sa Europe, partikular sa United Kingdom sa panahon ng rebolusyong industriyal. Ang mga magsasaka sa agrikultura at mga manggagawa sa cottage industry ay dumanas ng dislokasyon dahil sa mekanisasyon at industriyalisasyon at nang ilipat ang mga paggawaan sa mga pook industriyal na dinumog ng mga nawalan ng trabaho para sa hanapbuhay at dahil pagdagsang ito, binarat din ang sahod. Kung nais nating mabasa sa isang malikhaing obra ang kanilang abang kalagayan, iminumungkahi ko ang nobelang “Tale of Two Cities” ni Charles Dickens.

Sa Pilipinas, ang ekspresyon ng kilusang paggawa ay hininang ng unang welga noong Mayo 1, 1903 sa pamumuno ng Union Obrera Democratica, ang kauna-unahang pederasyon ng mga manggagawa sa bansa. Maraming libong manggagawa ang dumalo sa rali ng Internasyunal na Araw ng Paggawa na nag-giit ng kagalingan para sa mga manggagawa, at dahilsaklot ang Pilipinas ng kolonyalismong Amerikano noon, doon na rin sila unang nanawagan ng “kamatayan sa imperyalismong US!”

Kung gayon, hindi bago, manapa’y istorikal, ang islogang ito ng mga manggagawang Pilipino. Isa rin ito sa mga nais ilihim ng mga tumutuligsa at maang-maangang nagtatanong kunwari kung bakit nagra-rali sa Embahada ng US ang mga manggagawa tuwing Mayo Uno.

Sa ating kapanahunan, ang mga Export Processing Zone (EPZ) sa bansa ang kongkretong ekspresyon ng dikta ng imperyalistang sa ekonomya sa bansa at salamin din ng pagpapaka-tuta ng diktadurang US-Marcos. Dalawang buwan matapos ang deklarasyon ng Batas Militar, inilabas ng diktador na si Marcos ang Presidential Decree No. 66 na kumandili sa mga dayuhang korporasyon para sa pagtatayo ng mga EPZ.

Para mailako ito sa mga dayuhan, ang mga korporasyon ay walang babayarang buwis sa lokal na gobyerno, wala ring taripa na ipapataw sa importasyon ng mga materyal para sa konstruksyon, walang buwis sa pagluluwas ng produkto; mababa ang sahod ng mga manggagawa (noon ay ₱24 sa maksimum kada araw sa pabrika ng Ford) at kailangang may mataas na kasanayan at higit sa lahat, bawal ang welga.

Hindi nagpatali rito ang uring manggagawa sa Bataan Export Processing Zone. Itinirik ng mahigit 10,000 manggagawa ang talong araw na welga noong Hunyo 1975 na direktang kumprontasyon sa diktaduryang Ferdinand Marcos Sr. Lumundo sa welga ang mga kilos protesta para tutulan ang pagtanggal sa 54 manggagawa ng InterAsia Container Industries, isang joint venture ng gobyerno sa korporasyon ng Mitsubishi.

Walang nagawa ang korporasyon, maging ang gobyerno. Para protektahan ang tubo ng mga korporasyon na milyong dolyar ang nalulugi kada araw dahil sa welga, bumigay sila sa makatarungang iginigiit na isyu ng mga manggagawa.

Noong Agosto 8 ng taong iyon, dalawang buwan matapos ang welga, naglabas ang gobyernong Marcos ng batas na bawal na ang mga pangkalahatang welga dahil diumano, sagka ito sa pambansang interes, Nagpakalat ng kwento na armado ang mga mangagawa at may planong magpasabog ng bomba at mga asasinasyon noong siya ay dumalaw sa kanyang mga tagasuporta sa Washington. Pagsapit ng Setyembre, halos 80 lider manggagawa ang inaresto kabilang si Felixberto Olalia.

Ang mga manggagawa at mga tauhan ng panunupil ng kanilang karapatan. (N. Bacarra/Kodao)

Ang laban sa imperyalismo

Malakolonyal at malayudal ang Pilipinas dahil nakakubabaw sa lahat ng aspeto ng lipunang Pilipino ang kontrol ng imperyalismo—sa ekonomya, pulitika, kultura at militar.

Sa kongkreto, ang imperyalismong US ang siyang pangunahing dahilan ng pagkabansot ng ekonomya ng bansa, ng pasimo ng estado at ng saligang suliranin ng sambayanan. Ang bangis ng pananalasa nito ay ginagampanan ng gobyerno bilang pinaka-maasahang galamay nito.

Ang mga laban kaugnay sa Bataan Nuclear Power Plant (BNPP) at ang pagpapalayas sa mga base militar ng US sa Clark Air Base sa Pampanga at sa Subic Naval Base sa Olongapo ay mga kongretong tagumpay laban sa imperyalismong US.

Sa kasalukuyan, kinakaladkad ng US ang Pilipinas sa paghahamon ng gera sa China, gamit ang isyu ng mga kalabisang ginagawa ng huli sa West Philippine Sea (WPS) sa mga inaangking teritoryo nito. Litaw na litaw ang galaw ng imperyalismong US sa pamamagitan ng mga base militar nito sa bansa para gawing himpilan ng mga tropa nito at ng ginagawang mga ehersisyong militar na Balikatan. Magtatapos sa Mayo 9 ang pinakamalaking Balikatan na nilalahukan ng iba’t ibang bansa sa direksyon ng US.

Kung kaya, sa pangunguna rin ng mga manggagawa, kinukondena ng iba’t ibang sektor ang pagmamalabis ng China sa WPS sa ginagawa nitong pambobomba ng tubig sa mga Pilipinong Coast Guard. Noong Abril 9, kinalampag ng mga iba’t ibang sektor ang konsulado ng China sa Makati. Sinundan din ito ng porum sa UP Diliman na nagpapaliwanag sa pagkaipit ng Pilipinas sa girian ng dalawang imperyalistang bansa. Isinasangkalan ng US ang isyu ng diumanong napipintong paglusob ng China sa Taiwan na 376 kilometro lamang sa Batanes.

Malinaw ang tindig ng mga manggagawa laban sa kanilang mga kaaway sa uri. (N. Bacarra/Kodao)

Pagpapalakas muli ng gapos ng US sa Pilipinas

Mula nang maupo ang anak ng diktador na si Ferdinand R. Marcos Jr. sa poder, apat na base militar pa ng US ang inaprubahan nito para itayo sa estratehikong lugar sa Hilagang Luzon at sa Palawan sa ilalim ng kasunduang Enhanced Defense Cooperation Agreement. Hinarap ito ng mga progresibong organisasyon sa pamamagitan ng mga kilos protesta. Kaya lalong nagiging agresibo ang galaw ng China sa WPS.

Kaalinsabay, pinapalutang muli ang pagbuhay sa BNPP sa tabing ng panganib ng pagbagsak ng mga planta ng kuryente sa bansa. Sakaling maging operasyunal ito, lilikha ito ng elementong plutonium na sangkap para sa paggawa ng mga armas nukleyar. Kung gayon, panibagong isyu itong magsasa-panganib sa taumbayan. Kung talagang nanganganib ang suplay ng kuryente ng bansa, dapat mamuhunan ang gobyerno sa mga sustenableng pagkukunan ng enerhiya. Ang Pilipinas ay ikalawa sa US sa pinakamalaki ang potensyal sa geothermal energy pero iilan ang ganitong planta sa bansa.

Ang mga dambuhalang imperyalistang kapangyarihang ito ay nagbabangayan dahil nais nilang pagkakitaan ang rekurso ng bansa para sa kanilang kapakinabangan, Sa adyenda ng US, malaking negosyo ang gera tulad ng proxy war nito sa Ukraine at Israel.

Kung binubuhay ng imperyalismong US ang usapin ng pagpaparami ng mga base militar nito sa bansa at ang plantang nukleyar, at sinasakop ng China ang bahagi ng exclusive economic zone natin, mas lalong dapat palakasin ng mga progresibong pwersa sa pamumuno ng uring manggagawa ang laban kontra sa imperyalismong US at China.

Ang mga uring manggagawa, kung gayon, ang may pinaka-mahabang memorya sa tunay na kasaysayan ng Pilipinas bilang tau-tauhan ng imperyalismo. At hindi lamang sa kanilang gunita nananatili ang kaalamang ito kundi buhay ito sa kanilang kolektibong pagkilos upang lagutin ang pinakamalaking dahilan ng kanilang kaapihan. Mula sa unang Mayo Uno sa Pilipinas noong 1903, kabayanihang tunay ang aking nasaksihang protesta sa Embahada ng US noong nakaraang Miyerkules. #

Ako na komyuter at ang mga nakikibakang tsuper

Ni Nuel M. Bacarra

Minsan na akong bumaba sa dyip nang hindi nagbabayad ng pamasahe, dahil sa halip na ilaan sa bayad ang barya mas minabuti ko noon na ibili ito ng sigarilyo. Pero nakonsensya rin ako. Umu-ukilkil sa isip ko noon ang kanta ng grupong Sinaglahi na pinamagatang “Piso” na nagsasabi ng ganito:

“May problema na naman ngayon, pare/Tataas na naman ang pamasahe/Ingat ka lang sa pagsakay/Baka may kakilalang malibre/Ang piso mo kapag ika’y kinulang/Kung minsan ay tumatalon na lang/Hoy, pare ko, huwag mong gawin ‘yan/Ang tsuper ay kawawa naman”

Kaya sa sumunod na nawalan ako ng pamasahe, nilakad ko na lang mula Orthopedic Hospital sa may Banaue, Quezon City papuntang Muñoz St. sa San Andress Bukid, Maynila.

Bitbit ko ito hanggang ngayong may laban ang mga tsuper kontra sa pakanang “modernisasyon” ng mga dyip.

Pakana, di programa

Hindi modernisasyon ang tunay ng layon ng Public Utility Vehicle Modernization Program (PUVMP). Kung ang mga pampasaherong dyip ay papalitan ng mga “modernong dyip” na aangkatin pangunahin sa China, mas palalakasin lamang nito ang organisadong sindikato ng mga mamumuhunang importer na siyang mas pinapaboran ng gobyerno.

Dagdag na suson ito sa pasanin ng mga tsuper na karaniwang apektado ng di makontrol na gastusin sa krudo o gasolina, maliban pa sa pang-araw-araw ng pangangailangan ng kanilang pamilya. Ang malala pa, papatayin ng pamahalaan ang kabuhayan nila.

Dagok din ito sa mga komyuter na tatamaan ng paglala ng krisis sa transportasyon na ibubunga ng pagkawala ng mga tradisyunal na dyip sa kalsada.

Ngayon pa lamang, may petisyon na sa Land Transportation Franchising and Regulatory Board (LTFRB) na gawing ₱15.00 ang minimum na pasahe sa dyip mula sa kasalukuyang ₱13.00. Mula ito sa ₱8.00 minimum bago ilunsad ang PUVMP noong 2017. Mababawasan din ang opsyon ng masang komyuter ng pagpipiliang abot-akayang pampublikong transportasyon.

Sinamantala ng gobyerno ang panahon ng pandemya para paralisahin ang mga ruta ng dyip sa buong bansa at tuluyang tanggalin ang ibang ruta para bigyang katwiran ang paglalako ng programa. Sa Metro Manila, 215 sa kabuuang 900 ruta ang nawala na apektado ang halos 24,000 na dyip ang di na nakabyahe pa nang matapos ang mga lockdown noong pandemya.

Sa karanasan ng Sarao Motors noong dekada sistenta at otsenta, 50 hanggang 60 dyip ang nagagawa nito sa loob ng isang buwan. Bumagsak ito sa isang dyip na lamang ang nayayari sa loob ng apat hanggang anim na buwan dahil na rin sa proyektong PUVMP. Masyadong mahal ang mga “modernong dyip” na karaniwang nariremata lamang dahil di makabayad sa utang ang mga may-ari nito. Aabot ng halos ₱2.8 milyon ang halaga ng modernong dyip kumpara sa tradisyunal na dyip na umaabot lamang ng hanggang ₱800,000.00.

Bakit tinututulan?

Sa pinakasimpleng dahilan, nilalabanan ng mga tsuper ang PUVMP dahil hindi nila kakayanin ang napakalaking halaga ng bawat diumanong modernong dyip. Uutangin nila ang ilang milyon sa bangko na may 6% interes na dapat mabayaran sa loob ng pitong taon at halos 6% din lamang ang ambag ng gobyerno bilang subsidyo.

Sa ilalim ng programang ito, batay sa kwentadang iniharap sa konggreso, kakailanganin ng mga tsuper/opereytor na kumita ng ₱6,000.00 – ₱7,000.00 kada araw para siguradong mababayaran ang bagong dyip at sapat na maitaguyod ang pangangailangan ng pamilya. Noong 2023, ang kabuuang abereyds na kita lamang ng mga tsuper sa isang araw ay ₱2,500.00 – ₱3,000.00. Babawasin pa rito ang gastos sa krudo, gastos sa pagmantine, atbp. Sa isang tingin pa lamang sa mga numero ng ito, pangita na papagurin ng husto ang mga tsuper sa pamamasada.

Inoobligang pumasok ang mga tsuper/operyetor sa konsolidasyon ng prangkisa na mahigpit nilang tinututulan dahil hindi na nila hawak ang pagmamay-ari ng sasakyan. Sa iskema ng PUVMP, ang mga nagkonsolida ng prankisa ay ipapasok sa isang kooperatiba o korporasyon at ang mga tsuper ay tatanggap ng sahod bilang manggagawa.

Hindi tutol ang mga progresibong tsuper/opereytor sa modernisasyon. Ang tinututulan nila ay ang pagsamsam sa indibidwal na prangkisa.

Ang kaibuturan ng programang ito, ang gobyerno ang ahente ng mga korporasyon na walang hahangarin kundi ang pumiga ng tubo mula sa mga manggagawa nito.

Pabalat-bunga ang malasakit ng programa para sa kapaligiran dahil umaangkop umano ito sa panawagan sa buong mundo ng pagbabawas ng carbon emission dahil ang makina nito ay ‘di na kailangan ang krudo o gasolina dahil patatakbuhin ito ng elektrisidad o kaya’y umaayon ito sa Euro IV emission standard na itinakda ng Department of Environment and Natural Resources para sa internal combustion na makina.

Ang mga tradisyunal na dyip ang pinagdiskitahan samantalang mas marami ang kotse at pribadong sasakyan na gumagamit ng kalsada. Dalawang porsyento lamang ng kabuuang rehistradong mga sasakyan ang mga dyip at 15% lamang ang ambag ng dyip at iba pang pampublikong transportasyon sa kabuuang carbon emission sa buong bansa, ayon sa mga pananaliksik.

Sa ganitong bilang, hindi makatarungang isangkalan ng gobyerno sa mga dyip kung bakit unang-una ang Metro Manila sa 387 syudad sa buong mundo noong isang taon na may pinakamasahol na problema sa trapik.

Umaabot ng ₱4.9 bilyong kita kada araw ang nawawala sa bansa sanhi ng trapik.  Ang dinaranas na trapik laluna sa mga expressway ay hindi dahil sa mga dyip o sa pangkalatan ng mga pampublikong sasakyan, kundi bahagi ito ng pangkabuuang krisis sa sistema ng transportasyon sa bansa na dapat lutasin.

Ang mga tsuper na kasapi ng PISTON sa unang araw ng kanilang tigil pasada kahapon. (Larawan ni N. Bacarra/Kodao)

Alternatibo

Noong 2017 pa pormal na sinimulan ang PUVMP. Mula noon, nilalabanan ito ng mga progresibong tsuper at opereytor kaalinsabay ng paghahapag ng hinaing kontra sa phaseout nito. Bukod sa kultural na aspeto ng tatak ng pagiging Pilipino sa buong mundo, maaari pang paunlarin ito sa pamamagitan ng rehabilitasyon ng mga lumang dyip na nakapakete sa programa ng pagsuporta sa lokal na produksyon tulad ng igingiit ng mga progresibong tsuper.

Para rito, suportang programa ang kakailanganin upang muling buhayin ang industriya ng paggawa ng dyip at bukod pa rito ay mapananatili ang legasiya ng disenyo ng dyip na bantog na kinagigiliwan sa buong mundo.

Bagamat wala pang kakayahan ang bansa sa pagmamanupaktura ng makina, hindi na ito malaking kabawasan kung aangkatin ito sa kabuuang balangkas na buhayin ang industriya at makalikha ng trabaho sa mga manggagawa, taliwas sa nais mangyari ng PUVMP.  Oportunidad para sa mga Pilipino ang inihahapag ng mga progresibong organisasyon ng mga tsuper at opereytor para pagulungin ang industriya na siya namang litaw na inaabandona ngayon ng gobyerno sa programang ito.

Isang mahalagang usapin din na hindi kailangang abandonahin ang kultural na aspeto ng pagkakaroon ng mga tradisyunal na dyip kapalit ng pangingibaw ng kultura ng korupsyon at iba pang katiwalian sa gobyerno, ng pandarahas at pagpapakatuta ng nakaupong rehimen sa dayuhan.

Balewala rin sa gobyerno ang dislokasyon ng libu-libong pamilya ng mga tsuper/opereytor na tiyak na tatamaan sa hindi pagsama sa iskemang konsolidasyon ng prangkisa.

Regalong tubo at pasismo

Hindi mahirap na isipin na ang PUVMP ay programang sulsol ng malalaking negosyanteng Pilipino sa pakikipagsabwatan sa mga dayuhan. Kaya hindi na nakapagtataka kung bakit mayroon nang korporasyon para rito ang mga pinakamayayamang kapitalistang Pilipino tulad ng mga Manny Villar, Ramon Ang at Manny Pangilinan.

May ₱1.5 bilyon ng pamumuhunan si Pangilinan para sa dagdag na 500 modernong dyip na ruruta sa Mentro Manila, Pampanga at Nueva Ecija na target kumpletuhin hanggang 2027.

Lantad sa programang ito ang pagbibigay-prayoridad ng gobyerno sa mga pribadong korporasyon.

Sa pinakahuling datos na inilabas ng LTFRB, umaabot na sa 80% ang pumasok sa konsolidasyon sa buong bansa at 96% naman sa National Captial Region. Hindi naman umano makukuha ang 100% na pumailalim sa programa pero sapat na bilang na ito para gumulong ang “modernisasyon”.

Subalit sa pinakahuling anunsyo ng gobyerno, makabibyahe pa rin sa Mayo ang mga dyip kahit hindi nagpakonsolida. Taliwas ito sa programa at hindi ito akto ng pag-unawa sa kalagayan ng mga tsuper/opereytor kundi isang malinaw na pagpapakita ng bangkaroteng programa at kawalang-kahandaan kung paano sasaluhin ng gobyerno ang maaapektuhang komyuter ng krisis sa transportasyon na dulot ng programa sakaling paralisahin ang pagbyahe ng mga dyip.

Tulad ng karanasan ng mga manggagawa sa mga enklabong industriyal na sikil ang karapatan tulad ng pag-uunyon, mga demokratikong aksyon para sa sariling kagalingan, pagpako sa sahod at iba pa, malaki ang posibilidad na gawin ito sa korporasidong asosasyon ng mga tsuper. Dahil nasa ilalim na ng mga korporasyon, nakaamba ang higit na pagkitil sa mga karapatan ng mga tsuper sa hinaharap na maaaring humantong sa malalang paglabag sa mga karapatang pantao.

Mas mataas na pagkakaisa ang kailangang bigkisin ng mga tsuper/opereytor laban PUVMP na dapat magkahugis sa paglapad at pagdami ng hanay at sa pag-abot sa mga komyuter. Hindi handa ang gobyerno sa paglala ng krisis sa transportasyon na maaaring magganyak ng pagsanib ng mga komyuter at makisangkot sa isyung ito na lubhang kinatatakutan ng gobyerno.

Sa edad ko nga palang ito, nakiki-bilad pa ako sa init ng panahon masamahan ko lang ang mga tsuper sa kanilang laban. Ito na ang aking bayad sa minsang hindi ako nag-abot ng pamasahe. #

Balikatan 2024: Para kanino?

Ni Nuel M. Bacarra

Lagi’t laging target ng mga mananakop na paluhurin ang Pilipinas sa dayuhang kapangyarihan. Mula sa panahon ng kolonyalistang Español na nagbunsod ng Rebolusyong Pilipino noong 1896, sumunod ang mga nagpabalik-balik na mga Amerikano na bantog sa mga masaker at gera sa umpisa pa lamang ng siglong 1900 at ng mga Hapones naman noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig.

Ang estratehikong lokasyon ng Pilipinas sa pandaigdigang istruktuta ng kapangyarihan (o  geopolitics) at ang taglay nitong rekurso sa kalupaan man o sa karagatan ay mga panghikayat sa mga mananakop para sa pamalagiang presensya nila para sa direkta o di-direktang pananakop sa bansa.  Hanggang ngayon, ang pagiging malakolonyal na katangian ng Pilipinas sa ilalim ng imperyalismong US ang ginagamit ng huli para tuluyang lubusin ang kontrol nito sa bansa.

Ang patuloy na paghahamon ng gera ng US sa China para igiit ang hegemonya nito ay kumakaladkad sa Pilipinas sa isang napipintong digmaan sa pagitan ng mga imperyalistang bansang ito.

Nagpakana ng “tulungan” ang US upang hinangin ang garantiya ng Pilipinas sa pang-uupat ng gera sa China bilang piyon. Nangyari ang pulong nitong Abril 11 sa Washington D.C., US kabilang ang Japan bilang katuwang ng US. Tinawag itong Trilateral Summit ng US, Japan at Pilipinas.

Magkakaanyo ang tulungang ito sa pamamagitan ng mga mapanghamong ehersisyong militar o “Balikatan”, paglalayag ng mga barkong pandigma ng iba’t ibang bansa sa exclusive economic zone (EEZ) ng Pilipinas at maging lampas pa sa teritoryal na saklaw ng bansa, ng pagtambak ng mga dayuhang armadong tropa at mga armas at kagamitang pandigma.

Ang anumang pang-ekonomyang kasunduan ng tatlong bansa tulad ng mga proyektong pang-imprastruktura gaya ng Luzon Corridor, proyektong sa teknolohiya, pagharap sa problemang pangkapaligiran at enerhiya ay nilalambungan ng tunay na layon nito na tugunin at harapin ang China na naggigiit ng soberanya nito sa West Philippine Sea (WPS) at kinakikitaan umano ng mapanganib at agresibong gawi rito. Ito ay mga proyekto na inihahanda para sa gera.

Agresibong Balikatan

Bago pa ang Trilateral Summit, pinagtibay na ng US at ni pangulong Ferdinand Marcos Jr. noong isang taon ang Bilateral Defense Guidelines na nagpapahintulot sa US na makialam hindi lamang sa Pasipiko kundi maging sa West Philippine Sea. Pinahihintulutan din nito ang pakikialam ng US sa panloob na seguridad at depensa sa ngalan ng paglaban sa “terorismo”.

Samantala, nitong Abril 22, pormal na sinimulan ang Balikatan ng US at Pilipinas. Isa ito sa pinakamalaki sa kasaysayan ng mga ehersisyong militar na kasasangkutan ng 16,000 tropa. Kasangkot din ang 150 sundalo mula sa Australia habang paglalayagin ng Pransiya ang kanilang barkong pandigma sa loob ng EEZ ng Pilipinas habang may 14 pang bansa ang makikisangkot bilang tagamasid.

Mga sundalong Amerikano at Pilipino sa isang nakaraang Balikatan. (Larawan ng US Marine Corps.)

Sa pahayag ni Col. Michael Logico, tagpagsalita ng Balikatan 2024, kaugnay sa ehersisyong militar na tatagal hanggang Mayo 10, aniya: “Ang dahilan kaya naglulunsad tayo ng mga ehersisyo ay upang ipakita ang ating kahandaan sa labanan. Pagpapakita rin ito ng ating komprehensibong konsepto ng depensang pangkapuluan.” Dagdag pa niya, “Ginagawa natin ang mga ehersisyo sa pangunahing dahilan na magmantine ng isang mataas na antas ng kahandaan.”

Katawa-tawa ito dahil ang pinaghahandaang gera ay hindi natin laban kundi digmang isinasalaksak sa mamamayan ng among imperyalismong US na siyang may napakalaking interes na digmain ang China sa usapin ng ekonomya at panatilihin ang sarili bilang nangungunang imperyalistang superpower sa mundo. Ang sinasabing kahandaan ay isang usok na pangarap dahil ang lakas ng isang bansa sa usapin ng depensa ay nakabatay sa lakas ng lokal na ekonomya at hindi sa pag-asa sa tulong ng dayuhan. Ang lokal na ekonomya ng Pilipinas na nakabatay sa pag-angkat ng mga batayang pangangailangan kailanman ay di makapagsusustine ng gera. Isusubo ang mga sundalong Pilipino sa isang digmaang nasa kumpas ng imperyalismong US. Ang buong bansa ay magiging base militar muli ng US para sa sarili nitong interes, at hindi ng mamamayang Pilipino.

Ang kontra-insurhensyang programa ng gubyerno mismo ay bigo laban sa mga rebolusyonaryong pwersa. Bigo ang itinakdang paglansag sa mga larangang gerilya ng New People’s Army (NPA) na diumano ay dapat mangyari sa unang kwarto ng taon at durog na diumano sa katapusan ng Hunyo ang mga bertikal na pormasyon nito habang lulusawin ang lahat ng komiteng rehiyon ng Partido Komunista ng Pilipinas bago matapos ang taon.

Sa 39 na ehersisyong militar mula 1991, ang Philippine Coast Guard ay lalahok sa kauna-unahang Multilateral Maritime Exercise ng Balikatan. Ang Balikatan ay gaganapin sa Luzon at Palawan na katatampukan ng pagpapalubog ng barko at una rin ito sa mga ehersisyong militar na lalampas sa 12 nautical miles na teritoryal na hangganan ng Pilipinas.

Bangkaroteng patakarang panlabas

Ayon mismo sa rehimeng Marcos Jr., ang patakarang panlabas ng Pilipinas ay nangangailangan ng pagbalanse sa China at sa US. Sinasaklaw ng China ang bahagi ng West Philippine Sea (WPS) habang pabor ang rehimen sa malaya at hayag na pananaw ng US sa Indo-Pasipiko.

Kung ito ang susundan, sinusunod ng rehimen ang kapritso ng US sa pagtatayo ng mga base militar sa bansa at sa pagsasagawa ng mga ehersisyong militar para sukatin ang kakayanan ng China gamit ang Pilipinas. Mapanganib ito sa bansa dahil inilalarga ng US ang mga balak nito gamit ang ating kalupaan at karagatan na nagsasapeligro sa Pilipinas sa isang gerang di naman natin ginusto.

Sa kasalukuyang galaw ng rehimeng Marcos Jr, lantad ang kiling nito sa imperyalismong US at sa kongkretong pagdalo sa trilateral summit at sa mga nakakasang Balikatan sa bansa hindi dahil gusto nitong isabak ang bansa sa isang gera bilang piyon ng US o bilang pagsalungat sa dating pangulong Rodrigo Duterte na itsurang maka-Tsiina.

Nangunguyapit ang rehimeng Marcos Jr. sa US na bukod pa sa pinakamalakas na kapangyarihan ito sa mundo sa usapin ng ekonomya at militar, nais niyang iparating sa buong mundo na nalinis na ang pangalan ng mga Marcos na dating bantog sa daigdig bilang pasistang diktador at mandarambong dahil sa pagkandili sa kanya ng US.

Nilalabag din ng rehimeng Marcos Jr. ang probisyon sa Konstitusyon sa Artikulo II, Seksyon 7 kaugnay sa independyenteng patakarang panlabas na dapat binibigyang kahalagahan sa pakikipagrelasyon sa ibang estado ang pambansang soberanya, teritoryal na integridad, pambansang interes at karapatan sa pagsasarili. Ang pagbibigay-kaluwagan sa mga pagtatayo ng mga base militar ng US sa ilalim ng Enhanced Defense Cooperation Agreement o EDCA ay taliwas sa probisyong ito dahil walang hurisdiksyon ang Pilipinas sa mga base military o sa mga sundalong dayuhan.

Dagdag pa rito, ang mga haligi diumano ng patakarang panlabas ng Pilipinas ay ang pagpapaunlad ng pambansang seguridad, ang pagkakamit ng pang-ekonomyang seguridad at ang proteksyon sa mga karapatan, kagalingan at interes ng lahat ng Pilipino sa ibayong dagat. Hindi pagpapaunlad ng pambansang seguridad ang presensya ng sundalo ng US sa bansa na mananatili sa mga base militar ng US habang hindi interes ng mamamayan ang kagutuman, kawalang-hanapbuhay, mababang sahod, mataas na presyo ng mga produktong petrolyo na sanhi ng pagtaas din ng batayang bilihin at iba pa. Ito ang mga saligang usaping dapat kinukompronta ng rehimeng Marcos Jr.

Sa mga insidente ng pagiging agresibo ng China sa WPS kontra sa mga Pilipinong Coast Guard na ilang beses nang binomba ng tubig para itaboy at sa huling pangyayari ay mga nasugatan, lumalabas ngayon na tila may sinandalang pader ang rehimeng Marcos Jr. dahil sa Trilateral Summit ng US, Japan at Pilipinas. Ang dalawang imperyalistang kapangyarihan na dating nangolonya sa bansa ay pinapalabas na kapanalig ngayon ng Pilipinas.

Samantala, mahigit 70 kasunduan sa depensa ang naisara ng Japan sa US. Kabilang dito ang network ng missile defense system. Magsiserbisyo din ang Japan sa mga barko ng US sakaling may mga kailangang kumpunihin. Gayundin, ang mga diplomatikong kasunduan ng Japan at Pilipinas kaugnay ng magkatugong akses sa mga base militar ay dapat mapagkasunduan. Nangangahulugan ito ng papayagan ng Pilipinas ang mga pwersang militar ng Japan sa mga base militar ng Pilipinas.

Mga makabayang kabataang tutol sa presensiya ng dayuhang militar sa teritoryo ng Pilipinas. (Larawan ni N. Bacarra/Kodao)

Sa huli, sa mga ganitong kasunduan, lagi’t laging todo-bigay ang Pilipinas sa kapritso ng mga dayuhan. Pwedeng makialam ang mga dayuhan sa internal na usapin ng bansa. Sa kasaysayan ng mga base militar, hindi makatutuntong ang mga Pilipino sa mga baseng ito na nakatirik sa kalupaan natin.

Nasa estratehikong lokasyon ang pakat ng mga base militar ng US sa ating bansa. Pawang nakapakat ito laban sa China. Isusubo ng imperyalismong US ang Pilipinas bilang pambitag sa China. Imperyalistang bansa rin China na may kakayanang makipaggera at may napakalakas at matatag na ekonomya.

Ang Trilateral Summit ng US-Japan at Pilipinas kung gayon ay kapulungan ng mga imperyalista bansa sa presensya ng isang tutang estado. Wala itong pakinabang sa mamamayan, kung kaya marapat na tutulan at wakasan ng mamamayang Pilipino. #  

Sa pagtindi ng kahirapan, patindihin ang paglaban

Ni Nuel M. Bacarra

Sa panahon ng batas militar noong kalagitnaan ng dekada sitenta, umabot ng ₱8.00 ang isang salóp ng bigas sa Mindoro. Katumbas ang isang salóp ng 2¼ kilo o halos ₱3.55 bawat kilo. Noong umabot na sa ganito ang presyo ng bigas, may pagkakataon na may kisa o halong mais na ang kanin sa hapag. Hindi pa uso ang pangyayaring El Niño noon subalit ganito na ang larawan ng kahirapan noon sa probinsya.

Sa ngayon, ang bigas ay naglalaro na sa halos ₱55 – ₱60 kada kilo para sa regular milled at well-milled na bigas. Ang implasyon sa bigas ay umaabot sa 23.7% na pinakamataas sa loob ng 15 taon. Kasabay pa ito ng halos kada linggo na pagtaas ng presyo ng langis na nagiging sanhi naman ng pagtaas ng presyo rin ng iba pang pangunahing bilihin.

Todo-higpit na ang sinturon ng karaniwang pamilya dahil lalong tumitindi ang kahirapan. Hanggang saan ang sukdulan ng pagtaas ng presyo ng bigas? Sa mahigit limang dekadang singkad, may ibayong pagtindi ang anyo ng kahirapan sa bansa sa bawat dekada, sa bawat taon. Marami na ang hindi nag-aalmusal sa ngalan ng pagtitipid. Sa ganitong kalagayan, tila ang kulang na lamang ay ang pamiliin ng gobyerno ang taumbayan kung nais nilang kumain ng dalawang beses isang araw o minsanan na lamang.

Hagupit ng kalikasan at kainutilan

Noong nakaraang buwan mayroong magsasakang nagpakamatay na sa isla ng Mindoro dahil natuyo na lamang ang kanyang pananim dahil sa sobrang init na dulot ng El Niño at walang napakinabangan dito. Sa unang pagtaya ng Department of Science and Technology, 48 na mga prubinsya ang maapektuhan ng malalang tagtuyot at 24 naman ang makararanas ng dry spell. Tagtuyot kung dumaranas ang isang lugar ng limang sunud-sunod na buwan ng matinding init bunga ng kawalan o mas mababang porsyento ng ulan habang maikakatergorya ang isang lugar na nasa ilalim ng dry spell kung nakakaranas ng tatlong magkakasunod na buwan na ‘di umuulan.

Ang El Niño ay ang pag-init ng ibabaw ng karagatan na mataas kaysa karaniwan na temperatura sa gitna at silangang bahagi ng Pasipiko. Epekto na ito ng pagsalaula sa kalikasan ng mga tao sa kumpas ng malalaking korporasyon sa buong mundo na walang humpay na gumagamit ng fossil fuel na nagpapataas sa temperatura ng karagatan dahil sa carbon dioxide. Ang malalaking tipak ng yelo sa tuktok a talampakan ng mundo ay natutunaw na nagpapataas naman ng lebel ng tubig na nagdudulot naman ng pagbaha at pagkawala ng mga natural na tirahan ng mga hayop at halaman na nabubuhay sa tubig.

Ang El Niño at La Niña (kabaligtaran naman ng una, na mas madalas ang insidente ng pagbaha dahil sa mga bagyo at habagat) ay siklo na pamalagian nating dinaranas dahil sa pagbabago ng temparatura ng karagatan. Ayon sa mga eksperto, nagaganap ang siklo tuwing 2 – 9 na taon at tumatagal ng siyam hanggang 12 buwan. Sa anunsyo ng Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration o PAGASA noong huling kwarto ng 2023, mararamdaman ang epekto ng El Niño sa bansa sa unang kwarto ng 2024 hanggang Abril. Subalit sa pabatid nitong huling linggo ng Marso, maaaring tumagal ang El Niño hanggang Agosto kung saan ilang prubinsya pa ang makararanas ng tagtuyot at dudugtong naman ang La Niña na kailangang paghandaan ng bansa. Nitong unang linggo namanng Abril, tanging ang Batanes at Saranggani na lamang ang deklaradong mga prubinsyang hindi tinamaaan ng El Niño sa buong bansa.

Pero sa halip na paghandaan ito nang lubos ng pamahalaan sa pamamagitan ng mas masusing syentipikong pag-aaral sa mga epekto nito at kahandaan na alalayan ang mamamayan sa pamamagitan ng pagbibigay ng ayuda sa mga apektadong sektor laluna sa mga magsasaka, mas minabuti nitong pairalin ang korupsyon at kalingain ang mga rice trader kaysa sa mga magsasaka at iba pang sektor na ibayong nagpasiklab sa damdamin ng mga mamamayang direktang apektado ng sakuna.

Ang mga kahingian ng sektor-magsasaka sa panahon ng El Nino. (Larawan ni N. Bacarra/Kodao)

Singil sa Anomalya

Sa ganitong dinaranas na sakuna, litaw ang tagibang na prayoridad ng gobyernong Bongbong Marcos Jr. Mas tiniyak ang katiwalian at ang pagbibigay ng pabor sa mga negosyante kaysa pagsilbihan ang maralitang mamamayan at higit na mga nangangailangan.

Pumutok ang isyu ng pagbebenta ng National Food Authority (NFA) ng mga lumang imbak na bigas kamakailan. Ibinenta ng mga opisyal ng ahensya ang 75,000 sako ng bigas sa halagang ₱25/kilo sa rice traders sa panahong ang tinging presyo ng bawat kilo ng bigas ay nasa ₱70 /kilo ayon sa imbestigasyon ng mababang kupulungan ng Kongreso. O di kaya naman kaya ay inilagak ang mga istak na bigas sa ipinagmamalaking tindahan ng Kadiwa para mapakinabangan ng maralitang mamamayan.

Hindi na ito bago sa NFA. Noong 2021, nagbenta rin ang ahensya ng 5.6 milyong sako ng bigas at apat na milyong sako noong 2022 sa rice traders. Ang kaibahan sa kasalukuyan, nasa yugto ang bansa ng pananalasa ng El Niño na disin sana’y maaaring gawing pang-ayuda sa mga biktima na dumaranas ng gutom at sa mga magsasakang matinding tinatamaan nito. Malaking tulong sa mamamayang nagugutom at kung ipinamahagi ito sa presyo na katumbas ng pagbebenta sa mga rice trader.

Hindi kayang tabunan ng diumanong mahigit isang bilyong pisong halaga ng suporta mula sa Department of Agriculture (DA) sa mga magsasaka ang katiwalian sa NFA. Sa pagkakataong ito na sinasalanta ng hagupit ng El Niño ang kabuhayan ng pinakamalaking bahagdan ng populasyon, hindi katanggap-tanggap ang kalagayan na habang nagdurusa ang mamamayan, kumikita sa katiwalian ang mga ahensya ng gobyerno at sa prayoridad na ibinibigay sa mga kasabwat sa mga maanomalyang gawain.

Nitong Abril 3, kinalampag ng mga magsasaka at mga tagasuporta nila ang tarangkahan ng pambansang tanggapan ng NFA sa Quezon City para singilin ang matataas na upisyal ng ahensya at papanagutin ang mga ito. Bukod pa rito ay humihingi ang mga magsasaka ng kumpensasyon sa pagkalugi nila dahil sa kapabayaan ng gubyerno para paghandaan ang sakuna.

“Nasaan na ang imbestigasyon na ginagawa ng Department of Agriculture at ng Kongreso na hanggang ngayon ay wala pa ring napapanagot. Hindi sapat na i-suspend ng anim na buwan ang mga namuno doon sa pagbebenta ng 75,000 bags na bigas. Yung mga ginawa din nila na pagpa-padlock sa 79 na warehouses ay hindi rin makatarungan bagkus yung mga mahigit 100,000 bags pa ng bigas sa mga warehouse na ‘yan ay kagyat nang ipamahagi sa mga biktima ng mga kalamidad kung hindi man ay direktang ibenta ito diretso sa mamamayang Pilipino na naghahanap ng mababang presyo ng bigas,” pahayag ni Cathy Estavillo, tagapagsalita ng Bantay Bigas Network noong Abril 3 sa harap ng tanggapan ng NFA.

Ang kahirapan ng mga magsasaka ay sinisingil nila dahil sa pagiging kontra-magsasaka at kontra-mamamayan at inutil na gobyerno tulad ng pahayag naman ni Danilo Ramos, tagapangulo ng Kilusang Magbubukid ng Pilipinas.

“Ang mga patubig, walang tubig! Kaya po mayroong dating umaani nang otsenta, ngayon ay siyam na kaban. At katulad po ng inyong lingkod, marami sa ibang lalawigan, hindi nag-ani. Wala na ngang lupa, gutóm!” ani Ka Daning.

“[D]apat po nating makita kung bakit may krisis sa pagkain, El Niño at kalamidad ay dahil mismo sa gubyernong inutil, kontra-magsasaka, kontra-mamamayan. Ang sabi ng mga magsasaka, aanhin pa ang damo kung patay na ang kabayo? Matagal na po naming hiling ang ₱15,000.00 na tulong-ayuda pero hanggang ngayon ay wala! Pero pag sa byahe, pag sa ChaCha (charter change) meron! Kaya mula ngayon hanggang sa hinaharap, palakasin natin ang ating paglaban! Panagutin ang rehimen!” dagdag n glider-magsasaka.

Si Ka Daning Ramos ng KMP (harap) at si Cathy Estavillo ng Bantay Bigas (likod) / Larawan ni N. Bacarra/Kodao

Tuluy-tuloy na pakikibaka

Umabot na ang pinsala ng El Niño sa agrikultura sa mahigit ₱1.2 bilyon ayon sa huling ulat nitong Abril 3 ng National Disaster Risk Reduction and Management Council. Ang halagang ito ang tinatayang katumbas ng 44,845.42 metric tons na pinsala sa agrikultural na produkto. Umaabot sa 17 lugar sa bansa ang nakakaranas ng matinding kalamidad na sangkot ang 84,731 pamilya.

Kung itatapat ang halaga ng pinsala sa ayudang ipinangangalandakan ng DA, lalabas na kulang ito batay sa aktwal na tala ng mga pinsala sa mga prubinsyang malupit na tinamaan ng sakuna. Kung ang isang bag ay umaabot ng 50 kilo, aabot ng ₱93.75 milyon ang halaga ng naibenta ng NFA kamakailan lang. Kung kukwentahin din ang naibenta noong 2021 at 2022 na umaabot sa ₱12 bilyon, malaking bagay na sana itong pagkukunan ng ayuda at kumpensasyon sa mga magsasaka sa ngayon.

Subalit hindi ganito ang kalakaran ng “korupsyon at transaksyong sindikato sa gubyerno.” Ang pondong mula sa buwis ng mamamayang Pilipino ay pribadong inaangkin ng mga sangkot na tiwaling mga opisyal sa gubyerno.

May mandato dati ang NFA na bilhin ang mga aning palay ng magsasaka na mabuting bagay sana para sa mga magsasaka. Subalit nang maging batas ang R.A. 11203 o ang Rice Tariffication Law, naging inutil ang NFA dito at naging instrumento pang lalo sa katiwalian.

Ang mga pesanteng nagprotesta sa NFA. (Larawan ni N. Bacarra/Kodao)

Pinapatay na ang mga magsasaka ng kawalan at kakulangan ng lupang masasaka dahil ang mga nagsiupong rehimen mula noong panahon ng diktadura ay kundi man mga panginoong maylupa at mga kumprador na kasabwat ng mga imperyalistang dayuhan sa pagpapanatili ng pyudal at malapyudal na kaayusan sa bansa. Hanggang ngayon ay usapin sa mga magsasaka ang paggigiit ng pagkakaroon ng tunay na reporma sa lupa. Iniaasa sa ngayon sa importasyon ng mga pangunahing agrikultural na produkto na kayang likhain dito sa bansa.

Walang ibang aasahan ang pinakamalaking pwersa sa produksyon ng bansa at iba pang sektor ng lipunan kundi ang patuloy na ipaglaban ang paggigiit ng tunay na reporma sa lupa at pambansang industriyalisasyon. Nilalamon ang sistema ng mga imperyalistang imposisyon ng liberalisasyon, pribatisasyon, deregulasyon na lubos na ipinaghihirap ng mamamayang Pilipino at ikinayayaman naman ng papet na rehimen at mga kasabwat nila sa bansa.

Siklo ang daranasin nating natural na delubyo subalit permanente ang kahayukan sa kapangyarihan, katiwalian at kainutilan ng mga papet na rehimen. Kaya dapat tuluy-tuloy na kumiklos ang mga magsasaka at manggagawa at ang iba pang sektor para baguhin ang sistematikong pagsasamantala at pang-aaping ito sa mamamayang Pilipino. #

Ligalig ang hatid ng ChaCha sa kabataan-estudyante

Ni Nuel M. Bacarra

Marahil ay nakaramdam na ang halos lahat sa atin kung paano magutom sa iba’t ibang pagkakataon. Maaaring nangyari ito minsan sa loob ng isa, tatlo o anim na oras. Para sa isang estudyante, mahirap mag-memorya o unawain ang leksyon kapag gutom. Paano pa kaya kung palagian itong nararamdaman hindi lamang ng isang estudyante kundi ng buong pamilya at mga indibidwal sa mga maralitang komunidad, sa kanayunan, sa mga pabrika at upisina, sa mga eskwelahan?

Sa inilabas na datos ng World Bank para sa taong 2023, ika-66 ang Pilipinas sa 125 bansa sa buong mundo na nakararanas ng gutom. Kritikal ito sa pag-unlad ng mga kabataang mag-aaral bilang “pag-asa ng bayan.” Hindi makakaahon ang bansa nito dahil sa halip na bigyang solusyon, binigyan pa ito ng katwiran sa pamamagitan ng kwentadang inilabas mismo ng gubyerno noong nakaraang taon na sapat na diumano sa isang mamamayang Pilipino na magkaroon ng ₱79.00 (₱395.00 sa lima katao) sa isang araw para mabuhay o ₱12,030.00 sa isang buwan para sa buong pamilyang may limang myembro. Taliwas ito sa hinihingi ng mga organisadong manggagawa na suportado ng iba’t ibang sektor ng lipunan na ₱1,193.00 na nakabubuhay na sahod sa isang araw para sa isang lima-kataong pamilya.

Sa ganitong pamantayan, lalong nalalantad ang pamahalaan na wala itong malasakit sa kapakanan ng sambayanan at bagkus ay nakatuon sa pagraratsada ng pagbabago ng Konstitusyon o charter change (ChaCha) upang ibayong manatili ang mga dinastiya sa poder.

Tulak ng paglaban

Tingnan na lamang natin ang matagal na kalagayan sa edukasyon.

Naisabatas ang Universal Access to Quality Tertiary Education Act (UAQTE) o RA 10931 noong 2017 dahil na rin sa kilusang masa at pagpupursige ng mga kabataang-estudyante. Ito ang batas na nag-institusyunalisa ng libreng matrikula at ng eksemsyon sa iba pang bayarin ng mga estudyante sa pampublikong pamantasan at kolehiyo sa buong bansa.

Bago umupo si dating senador Ralph Recto bilang Kalihim sa Pinansya ng gubyernong Marcos Jr., may panukala si dating Secretary Benjamin E. Diokno ng departamentong ito na kailangang repasuhin ang batas na ito dahil hindi ito kayang isustine at diumano, ay pag-aaksaya lamang ito ng pondo ng gubyerno. Si Diokno rin ang budget secretary ng gubyernong Duterte nang isabatas ang batas na ito.

Hindi lamang matrikula ang malaking problema ng mga estudyante, partikular sa kolehiyo. Ang pang-araw-araw na gastos tulad ng pamasahe, pagkain, bayad sa boarding house, proyekto sa paaralan at iba pa ay mga gastusin na kaakibat ng pagpasok sa mga pampublikong paaralan o pribado man.

Noong taong panuruan o academic year 2023-24, 35.15% (may talang pagbaba sa 2022-23 na 40.98%) ng mga estudyante ang huminto sa pag-aaral sa kolehiyo. Ang datos na ito ang isinangkalan para bawasan ang badyet para sa libreng edukasyon sa Kongreso. Sa halip na irepaso ang batas na ito, dapat pa ngang dagdagan ang pondo para rito. At sa huli, ang 113 na mga kolehiyo at pamantasan ng estado ay pinaglaanan ng ₱128.2B ng Konggreso, mas malaki nang ₱27.3B dagdag na badyet kaysa noong isang taon.

Ang krisis sa sistema ng edukasyon ay di nakaangkla sa pondong inilalaan ng gubyerno para lutasin ito. Kung magkaganoon, marapat lutasin muna ang malalang pamamayagpag ng katiwalian at korupsyon sa pamahalaan na sa ulat ng Commision on Audit, taun-taon halos ay 20% ng pambansang badyet ang napupunta sa korupsyon. Kung kukwentahin sa badyet noong 2023 aabot ito ng ₱1.04T. Nariyan rin ang mas malalaking badyet sa pagbabayad ng utang na aabot sa ₱670.5B at sa depensa na ₱282.7B (mas malaki nang ₱50.2B kumpara noong 2023).

Si Kabataan Rep. Raoul Manuel (pinaka-kanan) sa kilos protesta sa harap ng CHED.

Ratsada ChaCha

Sa talumpati ni Representative Raoul Manuel ng Kabataan Partylist noong Marso 22 sa rali sa harap ng pambansang tanggapan ng Commission on Higher Eduction, sinabi niya, “Mas magiging de-kalidad raw ang edukasyon sa Pilipinas kapag ibinukas iyan sa mga banyaga. Una sa lahat, bakit natin iaasa sa mga dayuhan ang pagpapataas ng kalidad ng edukasyon? Ang numero unong may trabaho niyan, hindi  ba ang gubyerno?”

Ganito niya hinamon ang mga kabataang kasama niya sa rali sa kahabaan ng C.P. Garcia Avenue. At saka niya idinagdag: “Ang punto natin, hangga’t ang gubyerno ay nakakiling sa pagnenegosyo sa edukasyon, lalong palalalain ng charter change ang rate ng matrikula sa mga pribadong paaralan.”

Nasa panganib ng paglamon ng mga dayuhan ang buong sistema ng pampublikong edukasyon sa bansa sakaling maisalaksak sa mamamayan ang pagbago ng konstitusyon. Isasapribado ang mga kolehiyo at pamantansang publiko at kung gayon ay lalong lalala ang bilang ng mga di makatatapos ng kurso o mas malamang pa nga, hindi makatutuntong ng kolehiyo ang karamihan ng kabataan.

Sa kasalukuyan may mga nakaambang pagtaas ng matrikula sa mga pribadong paaralan, pinakamalaki ang sampung porsyentong pagtaas sa St. Paul University; 6% sa University of the East, Ateneo at Lyceum; habang 5% naman sa  De La Salle at National University. Ang mga kabataang-estudyante sa  Polytechnic University of the Philippines ay sige-sige ang protesta sa kinatatakutang pagsasa-pribado ng paaralan.

Sasagasaan tiyak ito ng ekonomikong probisyong babaguhin sa saligang batas. Sa ilalim ng  Konstitusyon ng 1987 nakasaad na kailangang protektahan at itaguyod ng gubyerno ang karapatan ng mamamayan sa de-kalidad na edukasyon at kung gayon ay gawin ang nararapat na mga hakbang upang maging abot-kaya ang edukasyon sa lahat ng Pilipino.

Ani Elle Buntag, pambansang tagapangulo ng League of Filipino Students: “Nagiging rubber stamp ang CHED ng mga ganid sa tubo na mga nagnenegosyo sa mga pamantasan. Hindi na baleng may mga estudyante na hindi na kayaning makapag-aral dahil sa tuition fee increase.” Sinabi niya ito sa rali sa harap ng opisina ng CHED.

Inutil ang CHED sa kapritso ng mga pribadong paaralan sa usapin ng pagtataas ng matrikula at iba pang bayarin. Dagdag pa ni Buntag: “Ang sagot ni Marcos Jr. sa sistematikong problema na idinadaing natin, walang iba kundi ang ibenta ang mga paaralan natin sa dayuhan sa pamamagitan ng charter change.”

Ang panawagan ng mga mag-aaral kaugnay ng charter change.

Saan ang dulo?

Ang ekonomikong probisyon na inilatag ng Kongreso sa pamamagitan ng Resolution of Both Houses 7 at pinagtibay sa ikatlo at huling pagdinig nitong Marso 20 ay nakatuon sa pribatisasyon ng pampublikong institusyong pang-edukasyon, yutilidad (serbisyo) at advertising. Hindi garantiya ang pagsasapribado ng mga pampublikong paaralan sa pagpapaunlad ng sistema ng edukasyon o ni katiting na bahagdan ng buong ekonomya. Isasapribado ang yutilidad gaya ng pampublikong transportasyon, sistema ng serbisyo ng tubig at kuryente pero aasa at aasa pa rin ang bansa sa padala ng mga manggagawa sa ibayong dagat para pagulungin ang ekonomya. Sa sitwasyong ito ng pagbago ng konstitusyon, dadami at dadami pa ang mga Pilipinong maghahanap ng trabaho sa ibang ibansa na may relatibong mas malaking kita dahil na rin sa kawalan at kakulangan ng trabaho sa ating sariling bansa.

Tuso ang konggreso sa pagsisingit ng pariralang “unless provided by law” sa ilang probisyong babaguhin sa konstitusyon. Ang ibig sabihin lamang nito ay gagawa lamang ng batas ang konggreso para ikutan ang konstitusyon at balewalain ito.

Hindi sapat ang pagkakaroon ng mas malaking foreign direct investment (FDI) para umunlad ang Pilipinas gaya ng pagtingin ng mga tagpagtaguyod ng ChaCha. Noong 1970s at 1980s kung saan pinalakas ng South Korea at Taiwan ang proteksyunismo sa kanilang bansa, mas malaki ang FDI na pumasok sa Pilipinas kaysa sa dalawang bansang ito pero nakapagsarili sila at naging mga bagong nag-industriyalisang bansa.

Ang ikinababahala ng mga estudyante sa pagbago ng konstitusyon ay ang lalong pagkalubog sa kontrol ng dayuhan hindi lamang sa mga paaralan o sistema ng edukasyon kundi ng buong bansa. Kung kontralado ng dayuhan ang sistema ng edukasyon, ang kultura ng pagiging makabansa o makabayan ay buburahin sa kaisipan ng kabataan. Hindi pa nga naisasapribado ang mga pampublikong kolehiyo at unibersidad sa bansa, may sarili nang palo ang rehimeng Marcos Jr. na baluktutin ang kasaysayan sa pamamagitan ng “pagpapabango” sa imahe ng pamilya niya na kinilala sa buong mundo bilang isang pasistang diktador at mandarambong.

Walang maaasahang kaunlaran sa ChaCha. Sa ngayon pa lamang ay inutil ang gubyerno sa kawalang kontrol  sa pagtaas ng presyo ng mga pangunahing bilihin na wala namang kaakibat na pagtaas ng sahod ng mga manggagawa at empleyado. Hindi kaunlaran ang dulot nito kundi ang malinaw na pagbibigay-luho sa dayuhan para dambungin ang bansa. Malinaw na ang pagbubukas sa dayuhan ng syento porsyentong pag-aari ng lupain, at negosyo sa eskwelahan at serbisyo publiko ay langis lamang na magpapadulas para sa pagpapakatuta ng mga nanunugkulan sa gubyerno at ng mahabang panahon sa poder. #

SERYE BABAE: Agenda ng kababaihan, iniindak kontra ChaCha

Ni Nuel M. Bacarra

Naging makulay ang kahabaan ng España sa Maynila sa paggunita ng Internasyunal na Araw ng Kababaihang Anakpawis noong nakaraang Biyernes, Marso 8. Naging dominante sa araw na ito ang kulay rosas at lila na kasuotan ng iba’t ibang grupo ng kababaihan mula sa iba’t iba ring sektor ng lipunan. Makukulay rin maging ang mga istrimer at plakard na nagpapahayag ng kanilang mga panawagan at kahingian.

Nagsimula silang magtipon bago mag-alas otso ng umaga. Habang hinihintay ang mga kasamahan nila, panay na ang kuhanan ng litrato. Matamang inaayos ang trak na gagamiting entablado sa programa at may mga nag-eensayo na ng mga talumpati.

Nang sinimulan ang programa, okupado na ng mga raliyista ang halos kalahati ng kalsada sa direksyon patungong Quiapo o ang papuntang timog na bahagi. Sa kanto ng España at kalye dela Fuente ang unang programa na bagaman maikli ay naglinaw na antimano ng kanilang mga usaping nais nilang patampukin sa paggunita ng Internasyunal na Araw ng Kababaihang Anakpawis: kabuhayan, karapatan, kasarinlan, hindi charter change.

Ang martsa ng kababaihan sa Maynila noong Marso 8, 2024. (Larawan ni N. Bacarra/Kodao)

Isyu ng bayan

Hindi alintana maging ng nakatatanda ang pusikit na init ng araw na nakipag-sabayan sa mga manggagawa at empleyado at nakababatang estudyante at kabataan sa hanay ng mga demonstrador. At bakit nga ba hindi? Kaisa ang kanilang tinig pagdating sa usapin ng paggigiit ng umento sa sahod. Ang ₱610 kada araw na sahod ng mga manggagawa ay kulang ng halos ₱520 upang matugunan ang kabuuang pangangailangan ng isang lima-kataong pamilya sa isang araw. Ang nakabubuhay na sahod ay malabong ibigay ng rehimeng Marcos Jr. na ang tingin ay nakatuon sa pagratsada ng Charter Change o ChaCha.

Ang kawalan ng pagtataas ng sahod ay higit na mas mahirap sa kababaihan na kalahati ng kabuuang populasyon ng Pilipinas na siyang may pasan ng usapin ng pagbababadyet para sa buong pamilya. Kaya giit nila na sa halip na baguhin ang konstitusyon, dapat asikasuhin ang tumitinding suliranin ng mababang sahod, kawalang-trabaho at kahirapan. Marami ang nasasadlak sa mga impormal na trabaho ng pag-raket sa online selling at iba pa para lamang maka-agapay kahit paano sa mataas na presyo ng mga bilihin o makipagsapalaran sa ibang bansa kahit iwanan ang pamilya.

Ang panawagan ng kababaihan sa Internasyunal na Araw ng Kababaihang Anakpawis. (Larawan ni N. Bacarra/Kodao)

Hindi nararamdaman ng mamamayan ang serbisyo publiko na dapat ay pangunahing tungkulin ng gubyerno. Kinakaharap nila buwan-buwan ang mataas na bayarin sa kuryente, tubig, pamasahe at iba pa. Bawal ang pagkakasakit.

Malaking usapin sa kababaihang magbubukid at sa buong pamilya nila ang kawalan at kakulangan sa lupa para makaagapay sa pag-abandona ng gubyerno sa pagpapaunlad ng lokal na produksyon na lalo pinalala ng kontra-insurhensiyang programa ng pamahalaan sa kanayunan. Buo-buong komunidad ang dumaranas kapwa ang mga magsasaka at pambansang minorya ng pagtataboy sa kanila sa kanilang lupain dahil sa mga operasyon ng mamalaking pagmimina, plantasyon at iba pang proyektong pang-imprastruktura ng gubyerno mismo.

Tawag ng paglaban

Ang mga usaping ito ay hindi simpleng hinihingi sa kinauukulan. Nakikibaka ang kababaihang anakpawis dahil ang sistemang malakolonyal at malapyudal ay isang sistemang dapat baguhin sa pamamagitan ng pakikibaka kasama ng iba’t ibang sektor ng lipunan laluna hindi sa pamamagitan ng pagbago ng saligang batas. Marami nang naging martir na kababaihan dahil sa pakikibaka. Sa kasalukuyan nga ay 20.5% ng 799 na mga bilanggong pulitikal sa buong bansa ay mga babae na marami ay may mga sakit at matatanda na rin.

Mula España hanggang Morayta, ipinakita nila ang pagkakaisa at isinisigaw ang kanilang mga kahingian. Nagsisayaw ang kani-kanilang mga lider masa sa saliw ng tugtog na kontra-ChaCha. Ngunit ang Morayta ay hindi España. Maluwag ang kalsada sa mapayapang pagmamartsa nila sa kahabaan ng España. Pagtuntong sa Morayta, ang init ng pakikibaka ay tumindi dahil sa nakabalandra na ang ilang suson ng kapulisan sa parehong pakpak ng daan patungong Mendiola.

Ang mga kababaihang matapang na humarap sa mga naghaharang na pulis. (Larawan ni N. Bacarra/Kodao)

Pakiusapan. Tulakan. Negosasyon. Subalit ang hangganan ay iginuhit ng malalaking trak para hindi na makaabante ang mga demonstrador. Bagamat ganito, itinuloy ng mga mga demonstrador ang programa na may sangkap na mga kultural na pagtatanghal. Bawat tagapagsalita ay naglilinaw ng mga isyung kinakaharap ng sektor at ng buong samabayanan at ang mga dahilan kung bakit kailangang tutulan ang niraratsadang pagbago ng konstitusyon.

Tumining ang tindig ng kababaihan kontra-ChaCha. Naging malinaw ang mga dahilan bakit nais itong isalaksak sa mamamayan. Ang mga diumanong pang-ekonomyang probisyong nais na maging bahagi ng konstitusyon ay dikta ng dayuhan. Ibubuyangyang nang lalo ang likas na yaman ng bansa at ang buong kalupaan sa neoliberal na imperyalistang imposisyon at maniobra na siyang adyenda ng dayuhan sa pagbago ng konstitusyon. Pero ang ekstensyon ng termino ng mga pulitiko kabilang na ang mga nasa tuktok ng kapangyarihang pampulitika ay maaaring ilusot sa pamamagitan ng pandaraya, manipulasyon at pagbubuhos ng pondo para sa higit na panlilinlang.

Kinatigan ng Konggreso ang opinyon ng election lawyer na si Atty. Romulo Makalintal na ang pagsasabay ng plebesito sa mid-term election sa 2025 ay ‘di-konstitusyunal dahil ang pagbago ng konstitusyon ay dapat idaan sa isang plebisito at hindi sa isang eleksyon batay na rin sa naunang desisyon ng Korte Suprema.

Batid ito ng kababaihan at nakakasa sila para muli’t muling labanan ang anumang hakbang ng Kongreso na siyang matigas ang pusisyon para sa ChaCha.

Ang pagkilos ay idineklara nilang tagumpay at muli nilang paghahandaan ang mga serye pa ng laban para sa kinbabukasan ng bansa. Handa ang kababaihan sa mga hamon ng pakikibaka at sasayaw silang muli sa bawat tagumpay na likha ng kanilang pakikibaka para sa mamamayang Pilipino. #

SERYE BABAE: Hiling

Ni Nuel M. Bacarra

Hindi katanggap-tangap kahit kaninuman ang mabilanggo dahil sa mga gawa-gawang kaso. Ang bisyo ng pagtatanim ng ebidensya ng mga tinatawag na “awtoridad” ay isang pamamaraan para diumano ay nyutralisahin ang mga itinututuring nilang “kaaway ng estado.”

Sa karanasan ko ilang taon na ang nakakaraan, may dalang search warrant ang mahigit sa 30 pulis at sundalo na armado ng mahahabang baril na animo’y susugod sa isang gera para bigyang-katwiran na may mga baril at pasabog sa bahay na inuupahan namin, na sila naman ang nagtanim para maging ebidensya.

Pagdating sa Camp Crame na halos alas dos na ng madaling araw, may ipinakita pang warrants of arrest sa akin para sa mga kasong pagpatay diumano, at dalawang iba pa. Sino ang aking pinatay sa mga lugar na hindi ko pa nararating? Bagabag ito sa isip dahil alam kong nilambang lamang.

Sa pitong taon at limampung araw—mula Camp Crame, Caloocan City Jail (CCJ) hanggang Camp Bagong Diwa sa Bicutan—sinanay na lamang na palipasin ang bawat sandali sa kung ano ang pwedeng pagtuunan ng pansin para labanan ang pagkainip, ang bigat sa pag-iisip kung kailan makakalabas at kung gugulong nga ba ang hustisya sa tamang direksyon.

Sa Caloocan ko higit na naramdaman ang hirap at ang pag-aalala sa kung ano ang mangyayari sa mga kasong isinampa sa akin. Pero higit pa rito ay ang pag-aalala sa asawang dumadalaw nang dalawang beses isang linggo nang walang palya na bitbit ang kinakayang dalhin para lamang may makain ako  hanggang sa susunod na dalaw. Hindi ko tinangkang tanungin siya hinggil sa dinadanas niyang pisikal at mental na hirap sa takot ko sa drama na baka ako ang unang manlupaypay at makadagdag pa sa kanyang alalahanin. Sinikap kong kumuha ng lakas sa kanya mula sa sakripisyong ginagawa niya para sa akin.

Mangungumusta siya pagdating kahit bakas na bakas ang pagod sa mukha niya. Ayaw ko na rin siyang mag-alala pa kaya kahit ang hirap ngumiti sa ganoong sitwasyon. “Okey lang at wala namang problema,” ang laging tugon ko. Minsan may mga kasama siya na kaopisina niya, minsan naman yung mga kaibigan namin galing sa probinsya.

Kapag tapos ng oras ng dalaw, hatid na lang ng bulong ng payo ng pag-iingat at kaway ng pamamaalam. Babalik ako sa selda kasabay ng iba pang bilanggo. Makikita kong muli ang bakas sa mga mukha nila na hindi mawari kung ano ang sasabihin. Maaaring pag-aalala, o inggit dahil may dumadalaw sa akin o manghihingi ng konting pagkain. May mga naging kasama ako sa CCJ, na ilang taon nang nakakulong ay hindi man nakaranas na mayroong dumalaw.

May signipikanteng bilang ng mga bilanggo ang mga may-asawa o kinakasama na iniwan. Pero hindi ko ito naging suliranin kahit nang malipat ako sa Bicutan noong ikalawang linggo ng Oktubre 2019. Tuloy ang padron ng pagdalaw.

Subalit ang regular na pagkikita ay sinansala ng pandemya. Marso 11, 2020 nang huli siyang nakadalaw sa akin sa Bicutan. Kinabukasan ay lockdown na ang buong pasilidad hanggang sa makalaya ako noong Abril 23, 2022. Ang pagpapaabot ng mga pagkain at iba pang pangangailangan ay inihahatid na lamang sa bukana ng tarangkahan ng Camp Bagong Diwa. Dalawang taon na ganito ang pamamaraan para lang makapaghatid ng pangangailangan at sulat.

Sa Bicutan at at CCJ ako naging inspiradong magsulat ng tula. Ang kalagayan ng mga bilanggo sa Caloocan City Jail ang ibayong naging inspirasyon ko sa pagsusulat ng mga tula na nagpatuloy hanggang sa Bicutan.

Ang tulang ito ay isa lamang sa mga nasulat ko noong anim na buwan pa lamang ako sa Caloocan na handog ko sa aking mahal na asawa, na hindi matatawaran ang sakripisyo bilang isang kasama, asawa,  babae.

HILING

(Para kay “S”)

Bakit ba mahal mo pa rin ako?

Sa kabila nang di miminsa’y

            mag-isa kitang iniiwan

            nang halos isang taon…

                        ilang buwan…

                        ilang linggo…

Halik at yakap pa rin

            ang salubong mo.

Bakit naging mabait ka pa rin sa akin?

Kahit nang isilang ang

            panganay natin

            ay wala ako sa tabi mo

At pagkatapos lamang

            ng walong buwan

            saka ko nasilayan ang

            supling na luwal mo.

Ngiti at pangungumusta pa rin ang

            naging tugon mo.

Bakit nagtitiyaga ka pa rin sa akin?

Hanggang ngayong nakakulong ako

            dahil sa gawa-gawang mga kaso

            ng estado

Mahigpit pa rin ang yakap mo

            Sa tuwing dadalaw ka sa

            Pinagkukulungan ko.

Mahal…

Hindi ito mga tanong ng pagdududa

            Hindi mo nga kailangang sagutin ang mga ito.

Paghanga ko ito sa ‘yo!

Na sa panahong NARITO ka at NAROON ako

Walang hinanakit, ni tampo akong

            narinig o nadama sa ‘yo

Tila hindi ka napapagod…

            nagsasawa…

            o nagrereklamo

Kahit sa mahigit tatlumpung taong singkad

            ay nandito pa rin tayo.

Mayroon lamang akong tanging hiling:

Dumating man ang mas

            matitinding bagyo

            o delubyo

            na hahamon sa tatag ng prinsipyo

Magkaagapay nating haharapin ito!

Sakali mang may

            magtanong kung alin o sino

            ang mas mahal mo

            kung ang BAYAN o AKO

Unahin mo ang BAYAN at MASA bago AKO

Dahil dito rin nakatuntong

            Ang PAGMAMAHAL ko sa ‘yo!

06 Hulyo 2016

Caloocan City Jail

SERYE BABAE: Pagkakilala sa isang Ina

Ni Nuel M. Bacarra

Naranasan kong magtinda ng pandesal sa madaling-araw at maglako ng sinulbot na siyang katawagan sa aming probinsya sa banana cue. Naging taga-bilad din ako ng palay ng tiyuhin ko, maghakot at magpasan nito sa edad na 12. Minsan ding nag-alaga ng kambing at kasa-kasama ng Inay sa pagtitinda ng isda sa palengke.

Ito ang aking buhay noong pinatigil ako sa pag-aaral matapos kong grumadweyt ng grade six. Magsasabay kami ng sinundan kong kapatid sa hayskul kaya minabuting pahintuin muna ako. Wala akong magawa dahil ito ang naging desisyon ng nanay ko. Kung magsasabay kami ng kapatid ko, fourth year siya at first year naman sana ako. Pero dahil sa maralitang pamumuhay, obligadong huminto ako dahil hindi kakayanin ang matrikula na ₱12.50 sa hayskul noong 1975 kada buwan, kung dalawa kaming magsasabay sa pagpasok.

Pamamaalam

Kinagisnan kong maysakit na ang ama ko kaya tanging ang ina ko ang sandigan ng pamilya hanggang sa pumanaw ang aking ama. Nang nagsipag-asawa ang ibang nakatatanda kong mga kapatid, naiwan ang responsibilidad ng pagtataguyod sa pamilya sa aking ina, katuwang ang iba ko pang nakababatang kapatid.

Grade 3 pa lang ako noong 1972 nang namatay ang tatay ko dahil sa tuberculosis. Sa 12 na magkakapatid, apat lamang ang nakatapos ng kolehiyo at ako na bunso lamang ang hindi nakaranas na magtrabaho habang nag-aaral.

Nang makatapos ako ng kolehiyo noong 1983, pinili kong maging buong panahong organisador. Direkta kong sinabi sa nanay ko na “baka matagal na ako bago makabalik” o “maaaring hindi na.” At hindi ko malilimutan ang tugon ng ina ko: “Siya! Mag-iingat ka na lang.” Hindi ko ikinatuwa na ang dali niyang magpasya, o sagutin ang pamamaalam ko. Nabigla rin ako. Sa loob ko, bakit naman hindi niya ako pinigilan? Hindi ba niya ako minahal? Yan ang hinanakit-bukid ko sa nanay ko, kung may karapatan nga ba akong maghinanakit.

Iyong isang kapatid kong babae na tumulong sa akin para makapag-kolehiyo ang may hinanakit sa akin nang ako ay umalis dahil ako ang inaaasahang mag-ahon sa aming kahirapan. Nang nasa Maynila na ako, apat na taon kong trinabaho ang pagsulat sa kanila para maunawaan ang kapasyahan kong iwan ang pamilya para sumanib sa mga organisasyon ng mga kabataan-estudyante at manggagawa sa Kamaynilaan.

Laro

Nasa elementarya pa lamang ako sa prubinsya, ugali ng magkakapatid na maglaro ng tres-siete gamit ang barahang Tagalog (yaong ang tawag sa bawat suit ay kopas, bastos, oros at espada). Para sa apat katao ang larong ito. Libangang may sabwatang dayaan ng magkakapatid, at ang promoter: ang Inay. Katuwaan itong nagiging simula ng tampuhan na tinatapos din sa katuwaan ng pagbabaraha nila.

Sa kanila ko lang nakita ang ganitong laro. Hindi ko alam kung laganap ito sa buong prubinsya. Pinapanood lamang naming magpipinsan ang paglalaro nila.

Lumipas pa ang ilang taon, minsan ay nagkita kami ng Inay sa boarding house ng mga pinsan ko sa Lardizabal. Kinumusta ko siya. Maikli pa rin ang tugon niya: “Ayos naman.” Hindi ko matandaan na may naging mahabang pakikipag-usap kaming magkakapatid sa Inay. Matipid ang salita, puro gawa. Hindi nagrereklamo kahit batid kong nahihirapan. Matatag siya at hindi ko mawari kung paano niya nagampanan ang pagiging mayor na tagapasan ng isang pamilyang ganoon kalaki.

Noong nasa Lardizabal sila ng dalawa pa niyang kapatid na babae, saka ko lang nalaman na marunong palang mag-mahjong ang Inay. Katuwaan nilang magkakapatid at walang imbweltong perang kakabigin.

Ang tanging bisyo ng nanay ko ay mag-bingo. Napupuyat siya hanggang hatinggabi para makabawi diumano sa natalo. Pero sa aming magkakapatid, walang kumontra sa kanya. Naglilibang marahil. 

Trahedya

Minsan ay nagpaabot ang Inay na kailangan nila ng tulong dahil binagyo sila at sapul ang lugar namin sa prubinsya. Nakiusap ako sa isang kamag-anak na nasa isang non-government organization (NGO) na nakabase sa Kamaynilaan para hingan ng tulong. Kailangan ng pruweba umano sa inabot na pinsala para makapagbigay ng tulong. Kaya nagpadala ang mga kapatid ko doon ng litrato. Litrato ng Inay na nakaupo sa hagdan ang pinadala nila, pero wala nang natirang sahig, walang dingding at walang bubong ang bahay namin. Tanging ang apat na haliging madre de kakaw ang nakatayo. Nakakaiyak tingnan at maging ang itsura ng nanay na bakas ang hinagpis sa kanyang mukha sa larawan. Bandang 1986 ito.

Krisis ito sa pamilya at krisis maging sa akin. Krisis ng pag-aalala sa iniwang magulang at mga kapatid Nang maipadala ko ang ₱3,000.00 na tulong mula sa NGO ng pinsan ko, kahit paano ay nakatulong ito sa ilang gastusin. Nang kumustahin ko ang ang lagay ng Inay, kayod kalabaw na muli. Tahimik na nagtatrabaho. Hindi dumadaing.

Sa pag-alaala sa kanya, mas marami pa siguro akong naí-iyák kaysa sa kanya. Bagamat mas mahaba na ang panahon na kami ay magkawalay, walang pagkakataon na nakita ko siyang umiyak. Wala rin sa aming magkakapatid ang naging kasagutan o nakipagtalo sa kanya. Wala rin akong narinig sa mga kapatid ko mismo na komentaryo sa Inay.

Hindi siya uliran kung ang pamatayan para sa pagturing na ganito ay ang dunong sa buhay dahil grade IV lamang ang natapos niya. Hindi siya perpekto kung susukatin ang pagbibigay sa amin ng aming mga pangangailangan. Hindi naman siya modelo ng pagtitiis. Ibinuhos lang niya talaga ang kanyang lakas sa pagtataguyod ng aming pamilya at iyon ang tanging kong panghahawakan at marapat ipagmalaki.

Ang mga apo niyang kalapit-bahay lamang ang nagsilbing taga-alaga niya. Habang unti-unting nawawala ang memorya niya, na kahit ang mga apo niya ay hindi na makilala bagamat kahalubilo niya halos araw-araw, batid ng mga nakapaligid sa kanya na siya ay isang naging mabuting lola at ina sa aming magkakapatid. Sa edad na 88, masasabi kong nabuhay siyang ginawa ang lahat nang makakaya para sa amin na itinuro ang pag-asa sa sarili nang walang inaargabyadong kapwa.

Sa puntong ito ng aking buhay, patuloy kong ipagmamalaki ang buhay ng aking ina, si Daira, saan man ako abutin ng aking paglalakbay. #

________________________

*Daira – bansag ng bunsong kapatid ng Inay sa kanya. Wala nang nakaalam ng alamat o pinanggalingan ng pangalang ito.