Ni Pia Montalban
Binabasag ng Ordinaryo at Iba Pang Hindi Pangkaraniwan ni Edbert Darwin Casten ang ilusyon na ang “ordinaryo” ay inosente. Sa halip, ipinapakita nitong ang araw-araw — umaga, biyahe, pera, pagod — ay hinuhubog ng hindi pantay na kalagayan.
Sa ganitong diwa, ang koleksyon ay hindi lamang naglalarawan ng karanasan kundi nagsisilbing paglalantad sa mga puwersang panlipunan na matagal nang tinatanggap bilang natural. Sa tulang “Ordinaryo,” ang tanong na “Hindi po ba pare-pareho lang ang umaga?” ay tila payak, ngunit agad nitong binubuksan ang posibilidad na ang mismong karanasan ng araw-araw ay hinahati ng uri, kondisyon, at pagkakataon.
Lalong lumilinaw ang ganitong paghahati sa “Siklo,” kung saan ang linyang “Siguro natutulog ka sa iyong kwartong de-erkon” ay tahimik ngunit matalas na paglalantad ng agwat sa pagitan ng dalawang mundong sabay umiiral. Hindi ito simpleng paghahambing kundi representasyon ng paulit-ulit na reproduksyon ng hindi pagkakapantay-pantay.
Sa “Papel-papel,” ang umiikot na barya ay nagsisilbing metapora ng sistemang gumagalaw ngunit hindi napipigilan— at sa huli, ang kolektibong pag-urong sa linyang “wala ni isa ang nangahas kumatok” ay nagpapahiwatig ng limitasyon ng pagkilos sa loob ng ganitong kaayusan.
Mas nagiging lantad ang kritika sa mga tulang tumutukoy sa ideolohiya at kapangyarihan. Sa “Makapangyarihan pa sa Makapangyarihan,” ang linyang “Yung iba diyan, kaban ng bayan” ay nagsisilbing matalas na pagbangga sa ugnayan ng estado at yaman.
Samantala, sa “Alamat ng Komunista,” inilalatag ang pagbabaliktad ng dominanteng naratibo hinggil sa tinatawag na “kalaban,” na nagpapakita kung paanong hinuhubog ang mga imahe upang mapanatili ang umiiral na kaayusan.
Umaabot ang koleksyon sa isang malinaw na paglipat mula indibidwal tungo sa panlipunang pagsusuri sa “Ang Gamot”: “Alin ang hindi kayang pagalingin, anak? Lipunan.” Sa puntong ito, ang sakit ay hindi na lamang personal kundi kolektibo, at ang mga naunang imahe ng araw-araw ay nagkakaroon ng mas malalim na konteksto bilang bahagi ng mas malawak na kontradiksyon. Kaugnay nito, ang pahayag sa “Patay na mga Talinghaga” — “Mga nailibing nang buhay / Ng arawang pagpapagal / sa puntod ng haraya” — ay naglalantad ng hangganan ng sining sa harap ng materyal na kondisyon ng buhay.
Gayunman, hindi rin ligtas sa tensyon ang koleksyon. May mga pagkakataong nagiging higit na tuwiran ang ilang tula, na tila nais tiyakin ang agarang pag-unawa ng mambabasa. Sa ganitong sandali, bahagyang humihina ang puwersa ng imahen. Gayunpaman, maaari rin itong basahin bilang bahagi ng mismong tunggalian ng akda: ang pagitan ng pagiging tula at pagiging pahayag, ng estetika at ng kagyat na pangangailangang magsalita.
Sa kontekstong pampanitikan, maipupuwesto ang Ordinaryo sa tradisyon ng panitikang panlipunang realismo sa Pilipinas, ngunit may malinaw na kontemporaryong sensibilidad. Hindi lamang nito ipinapakita ang tunggalian; sinusuri rin nito kung paano nagiging “normal” ang hindi pantay na kaayusan.
Sa huli, ang pinakamahalagang ambag ng koleksyon ay ang pagbasag nito sa mismong lente ng pagtingin. Kapag ang “ordinaryo” ay nakita bilang konstruksyon, nawawala ang ilusyon ng pagiging natural nito — at dito nagsisimula ang posibilidad ng kritikal na pag-unawa.
At marahil, doon din nagsisimula ang tanong na hindi na basta maiiwasan: kung hindi pala pantay ang umaga, hanggang kailan natin ito tatanggapin bilang normal? #
